Op 12 november 2026 publiceerde de Europese Ruimtevaartorganisatie de eerste grote dataset van de ruimtetelescoop Euclid. De release, die de naam DR1-Foundation kreeg, omvat waarnemingen van ongeveer 13 maanden en bestrijkt een hemelgebied van circa 1900 vierkante graden — dat komt overeen met de oppervlakte van bijna 9500 volle manen. Erin is het licht vastgelegd van meer dan een miljard objecten, waaronder meer dan 900 miljoen sterrenstelsels. De omvang van de informatie bedroeg 1,7 miljoen gigabyte. Dat is slechts ongeveer 14 procent van het gebied dat de telescoop tijdens de hele missie van zes jaar wil onderzoeken, maar nu al hebben wetenschappers de belangrijkste bouwstenen in handen voor de meest gedetailleerde driedimensionale kaart van het heelal.
Euclid werd in juli 2023 gelanceerd en werkt in het Lagrangepunt L2, op anderhalf miljoen kilometer van de aarde. Zijn taak is de donkere heelal te bestuderen: donkere materie, donkere energie en het kosmische web, langs de draden waarvan de zichtbare materie zich verdeelt. Sterrenstelsels hechten zich aan de dichte knopen van dit onzichtbare netwerk, dat hoofdzakelijk door donkere materie wordt gevormd. Om te begrijpen hoe het in elkaar zit en hoe de kosmos uitdijt, zijn nauwkeurige metingen van afstanden en massa's op enorme schalen nodig. Precies daarvoor is Euclid gemaakt.
De nieuwe release toont de mogelijkheden van de telescoop als groothoekinstrument voor hemelonderzoek. Onder de gegevens bevinden zich ongeveer 15 duizend kandidaten voor sterke zwaartekrachtlenzen. Dat is de grootste catalogus van dit soort in de hele waarnemingsgeschiedenis, groter dan alle eerdere bij elkaar. Sterke lenswerking ontstaat wanneer een massief sterrenstelsel op de voorgrond het licht van verder weg gelegen objecten vervormt en versterkt. Zulke systemen maken het mogelijk sterrenstelsels samen met hun donkere materie te 'wegen' en de uitdijing van het heelal te bestuderen. Vroeger werden ze één voor één gevonden, nu kunnen wetenschappers ze als een hele populatie onderzoeken. Bij de zoektocht hielpen algoritmen voor machine learning en duizenden vrijwilligers via het project Space Warps op het platform Zooniverse.
Bovendien bevatten de gegevens meer dan 60 miljoen kandidaten voor quasars — heldere kernen van verre sterrenstelsels waar materie op superzware zwarte gaten valt. Sommige ervan behoren tot het tijdperk waarin het heelal nog maar ongeveer vijf procent van zijn huidige leeftijd had. Er zijn spectra verkregen voor meer dan 160 miljoen bronnen. Door het licht in een 'regenboog' uiteen te leggen, bepalen wetenschappers de afstanden tot sterrenstelsels aan de hand van karakteristieke lijnen, in de eerste plaats van waterstof, en beginnen ze de driedimensionale structuur van het kosmische web op te bouwen.
Onder de opnamen bevinden zich de sterrenstelselcluster Abell 3128 op een afstand van ongeveer 800 miljoen lichtjaar, het ringvormige sterrenstelsel NGC 1291, de groep Messier 81 en de supercluster van de Klok. Deze beelden zijn niet zomaar mooie plaatjes. Ze leveren de statistiek die nodig is voor zeldzame objecten en voor het begrip van hoe gigantische structuren zijn ontstaan en gegroeid.
Hoofd Wetenschap van ESA, professor Carole Mundell, merkte op dat de release de grootste ruimteverkenning van dit soort is en de basis legt voor ontdekkingen op een nieuw gebied van de astronomie. Projectwetenschapper van de missie Valeria Pettorino benadrukte: eerdere releases omvatten slechts enkele dagen waarnemingen op een gebied van ongeveer 60 vierkante graden, en nu beschikken onderzoekers over meer dan een jaar aan gegevens op een aanzienlijk groter gebied. De volledige Data Release 1 wordt medio 2027 verwacht en zal metingen van zwakke lenswerking toevoegen, die het beeld zullen aanvullen.
De gegevens zijn al beschikbaar via het platform Euclid Data Space. Ze omvatten ruwe waarnemingen, gekalibreerde beelden, catalogi en spectra. Dit is nog maar het begin. Voor ons liggen jaren van werk die zichtbaar zullen maken hoe donkere materie het kosmische web vormt en hoe donkere energie de uitdijing van het heelal versnelt. Honderden miljoenen sterrenstelsels, verspreid over miljarden lichtjaren, voegen zich al aaneen tot één kaart. En achter elk van die verre lichtjes schuilt een complex verhaal van materie, zwaartekracht en tijd, dat geleidelijk toegankelijk wordt voor de menselijke blik.
