W głębokim wąwozie nad rzeką Keji w indyjskim stanie Arunachal Pradeś botanicy odkryli coś niemal niewidzialnego: maleńką orchideę, która całe życie spędza w głębokim cieniu, bez jednego zielonego liścia i bez chlorofilu. Jej nazwa przywodzi na myśl ducha, nieuchwytnie sunącego przez przestrzeń — i takie porównanie nie jest przypadkowe. Podczas ekspedycji naukowcy odnotowali zaledwie pięć kwitnących okazów tego najrzadszego gatunku.
Nowy gatunek nazwano Gastrodia keyiensis na cześć rzeki, nad którą rośnie. Roślina osiąga zaledwie 35 centymetrów wysokości i nosi jeden do trzech kwiatów o białawoniebieskawych płatkach, zwieńczonych charakterystyczną żółtą, zagiętą warżką. Przez większą część roku orchidea pozostaje niewidzialna — kryje się pod grubą warstwą opadłych liści w bambusowych gajach na wysokości około tysiąca metrów. Roślina odżywia się w niezwykły sposób: nie dzięki słońcu, lecz dzięki grzybom w glebie, stanowiąc rzadki przypadek pełnej holomikotrofii — całkowitej zależności od mikosymbiozy bez własnej fotosyntezy.
Odkrycie opisano we wrześniowym numerze międzynarodowego czasopisma Phytotaxa przez grupę naukowców z Narodowego Instytutu Środowiska Himalajskiego imienia G.B. Panta, Uniwersytetu Sikkimskiego, Służby Botanicznej Indii oraz Kaliabor College. Miejscowi mieszkańcy z grupy etnicznej Nyishi nazywają ten kwiat słowem, które tłumaczy się jako „kwiat-duch”. Nazwa doskonale oddaje jego tryb życia: roślina niemal zawsze pozostaje niewidzialna, a kwitnie krótko i w najskrytszych zakątkach lasu.
Arunachal Pradeś już dawno nazywany jest „rajem orchidei” — zarejestrowano tu około sześciuset gatunków tych roślin, rosnących dzięki bogactwu wysokości, wilgotnemu klimatowi i gęstym lasom, w których pojawiają się nawet tak niezwykłe formy życia. Jednak Gastrodia keyiensis znana jest na razie tylko z jednego obszaru o powierzchni około czterech kilometrów kwadratowych. Zaliccono ją do kategorii „dane niewystarczające”, ponieważ naukowcy nie zdołali jeszcze określić dokładnej liczebności populacji ani pełnego zasięgu występowania.
Ograniczony zasięg i głęboka zależność od konkretnych gatunków grzybów czynią ten gatunek szczególnie wrażliwym. Rodzaj Gastrodia wyróżnia się tym, że jego przedstawiciele mogą pozostawać pod ziemią całymi latami, zanim pojawią się na powierzchni na krótki okres kwitnienia. Jakiekolwiek naruszenie ściółki leśnej, zmiana mikroklimatu lub zmiana składu gatunkowego grzybów glebowych może zmieść tę roślinę z powierzchni ziemi, zanim naukowcy zdążą poznać wszystkie szczegóły jej życia. Zastępca głównego ministra stanu określił to znalezisko jako kolejną kartę w księdze dziedzictwa przyrodniczego Arunachal Pradeś i podkreślił krytyczne znaczenie dalszych badań.
Takie odkrycia przypominają nam, że nawet w pozornie dobrze zbadanych zakątkach naszej planety pozostają całe światy ukryte w jednej garści gleby. Aby je zachować, potrzeba naprawdę niewiele: pozwolić lasowi pozostać sobą — nie wycinać go, nie zagęszczać gleby, nie zmieniać składu ściółki leśnej. Jeden jedyny nietknięty fragment bambusowego gaju może okazać się całym kosmosem dla organizmów, które nauczyły się żyć w całkowitej ciemności, w sojuszu z grzybami, żywiąc się ich hojnością zamiast światłem słońca.
