Onder de aslagen aan de noordelijke helling van de Vesuvius, waar in 79 Pompeï werd bedolven, voeren Japanse archeologen van de Universiteit van Tokio al meer dan twintig jaar opgravingen uit. Wat begon als een onderzoek naar een laat-Romeins gebouw uit de tweede eeuw, legt geleidelijk een oudere laag bloot — een gebouw uit het midden van de eerste eeuw, mogelijk precies die villa waar de eerste keizer van Rome, Octavianus Augustus, is overleden.
De opgravingen in Somma Vesuviana werden in 2002 hervat onder leiding van professor Aoyagi Masanori. De aanvankelijk gevonden ovens en opslagplaatsen werden aan een latere periode toegeschreven, maar door dieper te graven en de vulkanische afzettingen met behulp van koolstofdatering te analyseren, bleek: de onderste laag gaat aan de uitbarsting van 79 vooraf. Zeven grote ovens, ongebruikelijk voor een gewone villa, en wijnamforen wijzen op een grootschalig landgoed dat volgens de overlevering en de getuigenis van Tacitus aan Augustus toebehoord zou kunnen hebben.
Deze ontdekking zet de gevestigde opvatting dat de keizerlijke macht uitsluitend in Rome was geconcentreerd, op losse schroeven. Augustus, wiens dood in Nola door antieke auteurs is beschreven, bracht mogelijk juist hier zijn laatste dagen door, in de schaduw van de vulkaan, ver van de drukte van de hoofdstad. Zulke vondsten herinneren eraan: de geschiedenis van Rome is geen monoliet, maar een gelaagd mozaïek waarin provinciale residenties een sleutelrol speelden in het bestuur en het persoonlijke leven van de heersers.
De Japanse expeditie, die al in de jaren 1960 door professor Aoyagi werd begonnen, laat zien hoe vasthoudendheid en internationale samenwerking het mogelijk maken canonieke verhalen te herzien. Een film van een Italiaanse regisseur over dit werk wakkerde de belangstelling alleen maar aan, maar de financiering blijft een nijpend probleem: zonder extra steun dreigt het project te stranden op de drempel van definitieve conclusies.
Voor de moderne lezer is dit niet zomaar een archeologische sensatie. Het toont hoe broos onze kennis van het verleden is en hoe nieuwe gegevens uit de grond ons beeld kunnen veranderen van waar precies rijken ontstonden en ten onder gingen. Zoals een oud gezegde luidt, ligt de waarheid vaak dieper dan ze aan de oppervlakte lijkt.
Elk nieuw fragment van het mozaïek bij de Vesuvius zet aan tot nadenken: hoeveel verborgen bladzijden van de geschiedenis wachten nog op hun uur onder as en tijd.
