Đầu tháng 7 năm ngoái, nền kinh tế đang trì trệ của Vương quốc Anh đã nhận được một cú hích tài chính mạnh mẽ từ hai nguồn bất ngờ: những người tiên phong của dòng nhạc heavy metal Black Sabbath và các anh hùng dòng nhạc Brit-pop Oasis. Chỉ riêng buổi biểu diễn chia tay của Black Sabbath tại Birmingham đã bơm vào nền kinh tế địa phương khoảng 20 triệu bảng, trong khi chặng lưu diễn tại Anh của Oasis đã đóng góp cho nền kinh tế quốc gia một khoản khổng lồ lên tới 1 tỷ bảng. Với những con số này, liệu có ai dám khẳng định rằng rock-n-roll đã lỗi thời?
Tuy nhiên, đằng sau những con số hào nhoáng đó là một thực tại u ám đối với những người làm sáng tạo phổ thông. Ngành công nghiệp âm nhạc, nơi từng là bệ phóng cho các nghệ sĩ xuất thân từ gia đình lao động, giờ đây đã không còn như xưa. Sự sụt giảm doanh số bán đĩa vật lý trong kỷ nguyên nhạc số, việc đóng cửa các tụ điểm biểu diễn nhỏ (một phần ba trong số đó tại Anh đã biến mất trong 20 năm qua) và mối đe dọa từ AI tạo sinh đã dồn nhiều nghệ sĩ vào thế bí.
Khủng hoảng tầng lớp sáng tạo và sự khan hiếm về "thời gian và không gian"
Theo dữ liệu từ tổ chức từ thiện Arts Emergency, các nghệ sĩ thuộc tầng lớp lao động, người khuyết tật và các nhóm thiểu số là những đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Tình hình càng trở nên tồi tệ hơn khi ngân sách hỗ trợ bị cắt giảm: điển hình như thành phố Birmingham thậm chí đã cắt giảm hoàn toàn ngân sách dành cho nghệ thuật.
Kết quả thật đáng buồn: hiện nay tại Vương quốc Anh, nghệ thuật chủ yếu là sân chơi của những người có điều kiện kinh tế. Cứ mười người làm việc trong lĩnh vực văn hóa tại nước này thì chỉ có một người xuất thân từ tầng lớp lao động.
Bước đột phá của Ireland: Thu nhập cơ bản vĩnh viễn đầu tiên trong lịch sử
Trong khi Vương quốc Anh cắt giảm chi tiêu, các quốc gia châu Âu khác lại thừa nhận rằng nghệ thuật không đơn thuần là một khoản chi, mà là một sự đầu tư. Năm 1953, Winston Churchill từng nói: "Nghệ thuật là thiết yếu cho một đời sống quốc gia trọn vẹn. Đất nước có nghĩa vụ phải hỗ trợ nó". Ireland đã quyết định hiện thực hóa những lời nói này.
Năm 2022, chính phủ Ireland đã triển khai một cuộc thử nghiệm chưa từng có tiền lệ — cấp thu nhập cơ bản cho các nghệ sĩ. Những người tham gia nhận được 325 euro (tương đương 283 bảng Anh) mỗi tuần.
Chương trình thí điểm trị giá 25 triệu euro này đã tiếp cận hơn 2.000 nhà sáng tạo. Một nghiên cứu công bố vào năm ngoái đã cho thấy kết quả kinh ngạc: chương trình đã mang lại lợi ích kinh tế và xã hội trị giá 100 triệu euro cho Ireland, vượt xa chi phí bỏ ra ban đầu.
Với những con số đầy hứa hẹn, chính phủ đã quyết định chính thức hóa chương trình này vào tháng 2 năm 2026. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử các thử nghiệm về thu nhập cơ bản, một sáng kiến tạm thời được chuyển thành chính sách dài hạn không xác định thời hạn.
Nhà nước thu lợi từ đâu?
Một nghiên cứu độc lập do công ty Alma Economics thực hiện theo đơn đặt hàng của Bộ Văn hóa Ireland đã phân tích chi tiết cách thức tạo ra khoản lợi nhuận 100 triệu euro này và lý do tại sao nó có lợi cho ngân sách. Đây là cách thức vận hành của mô hình kinh tế này:
1. Bù đắp tài khóa: Cách nhà nước thu hồi một phần ngân sách
Ban đầu, 105 triệu euro đã được phân bổ để chi trả cho 2.000 nghệ sĩ. Tuy nhiên, chi phí thực tế (chi phí ròng) mà nhà nước phải bỏ ra chỉ là 72 triệu euro. Vậy 33 triệu euro còn lại đã đi đâu?
- Giảm áp lực lên hệ thống an sinh xã hội: Trước khi nhận được thu nhập cơ bản, nhiều nghệ sĩ đã phải sống dựa vào trợ cấp thất nghiệp. Nhờ khoản 325 euro ổn định mỗi tuần, sự phụ thuộc của họ vào các gói trợ cấp xã hội đã giảm xuống: trung bình mỗi người nhận ít hơn 100 euro trợ cấp từ nhà nước, và xác suất nhận trợ cấp thất nghiệp (Jobseeker’s) giảm tới 38 điểm phần trăm. Nhà nước không còn phải trả tiền cho họ như những người thất nghiệp mà bắt đầu nhận lại giá trị như từ những chuyên gia đang làm việc.
- Thuế và tiêu dùng: Khi nhận được thu nhập cơ bản, các nghệ sĩ không hề cất giấu số tiền đó dưới gối. Họ chi tiêu cho tiền thuê nhà, thực phẩm, nguyên vật liệu và dịch vụ, từ đó tạo ra thuế VAT và hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương.
2. Sức khỏe tâm thần = Tiết kiệm chi phí y tế (80 triệu euro)
Phần lớn nhất trong khoản lợi ích 100 triệu euro (gần 80 triệu euro) đến từ việc cải thiện sức khỏe tâm thần của những người tham gia. Nhà nước tiết kiệm được một khoản tiền khổng lồ từ các dịch vụ chăm sóc tâm thần miễn phí, thuốc chống trầm cảm, chi trả chế độ nghỉ ốm và tổn thất do mất khả năng lao động của công dân.
3. Giá trị văn hóa và sự tham gia của công chúng (16,9 triệu euro)
Khoản lợi nhuận 16,9 triệu euro khác được tính toán dựa trên cái gọi là "mức độ sẵn lòng chi trả" của cộng đồng cho các trải nghiệm văn hóa. Khi có thời gian để sáng tác thay vì phải làm ba công việc cùng lúc để sinh tồn, các nghệ sĩ đã tạo ra nhiều triển lãm, buổi biểu diễn và sản phẩm âm nhạc hơn. Điều này đã thu hút đông đảo khán giả tham gia.
Trong kinh tế văn hóa luôn tồn tại hiệu ứng cấp số nhân: một lễ hội hay triển lãm không chỉ nuôi sống nghệ sĩ mà còn cả chủ địa điểm, kỹ thuật viên, chuyên viên tiếp thị, cũng như các dịch vụ khách sạn, nhà hàng và vận tải. Sự đầu tư vào nghệ sĩ sẽ kích hoạt một phản ứng dây chuyền về chi tiêu trong các lĩnh vực kinh tế liên quan khác.
4. Gia tăng thu nhập thực tế của chính nghệ sĩ
Một cách nghịch lý là khi nhận được tiền từ nhà nước một cách "vô điều kiện", các nghệ sĩ lại có khả năng tự kiếm tiền tốt hơn. Nghiên cứu chỉ ra rằng thu nhập trung bình hàng tháng của những người tham gia từ công việc chuyên môn sáng tạo tăng hơn 500 euro, trong khi thu nhập từ các công việc phụ tạm thời giảm 280 euro. Điều này có nghĩa là họ không còn bị phân tâm bởi lao động phổ thông mà tập trung tạo ra các sản phẩm trí tuệ và văn hóa chất lượng cao có thể thương mại hóa trên thị trường.
Kết luận: Công thức hoàn vốn
Bộ trưởng Văn hóa Patrick O’Donovan đã tóm tắt báo cáo bằng một công thức đơn giản: cứ mỗi 1 euro đầu tư từ ngân sách nhà nước, xã hội sẽ thu lại được 1,39 euro lợi ích.
Mô hình của Na Uy và Pháp: Tự do không rào cản hành chính Kinh nghiệm của Ireland có nét tương đồng với cách tiếp cận của các quốc gia châu Âu khác, những nơi từ lâu đã hiểu rằng quá trình sáng tạo không thể bị gò bó trong những khuôn khổ cứng nhắc.
Na Uy: Quốc gia này duy trì chương trình statens kunstnerstipend — một phiên bản hiện đại hóa của các loại học bổng truyền thống. Chương trình cấp lương hàng tháng cho nghệ sĩ trong thời hạn lên đến 5 năm. Điểm khác biệt mấu chốt là tiền được cấp trực tiếp cho nhà sáng tạo chứ không gắn liền với một dự án cụ thể nào.
"Cấu trúc này công nhận rằng sự phát triển nghệ thuật, giống như bất kỳ nghiên cứu nào khác, phụ thuộc vào quá trình tìm kiếm tự do, tầm nhìn dài hạn và sự linh hoạt để theo đuổi những ý tưởng mà kết quả không thể dự đoán trước", Trude Gomnes Ugelstad, người đứng đầu ủy ban chương trình, giải thích. Nghệ sĩ Tobias Pritz, người chuyên tạo ra các tác phẩm sắp đặt quy mô lớn bằng gỗ, nhận được khoảng 25.600 bảng mỗi năm. "Ban đầu tôi tự hỏi: 'Tôi là ai mà lại được nhận số tiền này?' Nhưng nó đã mang lại cho tôi không gian để phát triển mà không cần phải xoay xở giữa các công việc làm thêm. Tôi không còn phải thỏa hiệp trong nghệ thuật của mình nữa", ông chia sẻ.
Pháp: Tại đây có hệ thống intermittents du spectacle — một loại bảo hiểm thất nghiệp đặc thù dành cho những người làm việc trong ngành giải trí. Để nhận được trợ cấp trong những giai đoạn "trống lịch", các nghệ sĩ phải làm việc ít nhất 507 giờ mỗi năm trong lĩnh vực văn hóa. Esther Hammeker, một nhà soạn kịch tại Paris có vở kịch đầu tay về lịch sử cabaret Pháp vừa được công chiếu tại khu văn hóa mới La Villette, đang hưởng lợi từ hệ thống này.
Bằng cách làm việc bán thời gian tại một nhà hát địa phương, cô có cơ hội dành trọn cả ngày cho việc sáng tác. "Điều này có nghĩa là tôi không phải lo lắng về tiền bạc hay tìm công việc khác để mưu sinh. Tôi có thời gian dành cho vở kịch của mình", cô cho biết.
Nghệ thuật là nền tảng kinh tế và xã hội
Những người chỉ trích việc cấp thu nhập cơ bản cho nghệ sĩ thường cho rằng ngân sách nhà nước nên dành cho các tầng lớp dễ bị tổn thương hơn (ví dụ như trong bối cảnh tỷ lệ người vô gia cư ở Ireland đang ở mức kỷ lục). Ngoài ra, phạm vi của các chương trình này vẫn chưa mang tính phổ quát: ở Ireland, chỉ có 2.000 người nhận được hỗ trợ trong khi số lượng đơn đăng ký lớn hơn rất nhiều.
Mặc dù vậy, trong thời đại mà các tác phẩm nghệ thuật bị sử dụng để huấn luyện AI mà không có sự đền bù cho tác giả, những mô hình này giúp khôi phục giá trị công bằng cho sự sáng tạo. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc tham gia vào văn hóa giúp cải thiện các chỉ số sức khỏe của người dân, tạo thêm động lực cho chính phủ trong việc hỗ trợ các nghệ sĩ.
Tương lai của văn hóa: Những bài học cho Vương quốc Anh
Ngân sách nhà nước dành cho nghệ thuật tại Vương quốc Anh đang sụt giảm liên tục: từ năm 2009 đến năm 2023, ngân sách văn hóa địa phương tại Anh đã giảm 48%, tại xứ Wales giảm 40% và tại Scotland giảm 29%. Trong khi đó, mỗi năm lĩnh vực nghệ thuật vẫn đóng góp khoảng 10,6 tỷ bảng cho nền kinh tế quốc gia.
