Geçen yılın Temmuz ayı başlarında, duraklama dönemindeki Birleşik Krallık ekonomisi beklenmedik iki kaynaktan güçlü bir mali destek aldı: ağır metalin öncüleri Black Sabbath ve Brit-pop kahramanları Oasis. Sadece Black Sabbath'ın Birmingham'daki veda konseri yerel ekonomiye yaklaşık 20 milyon sterlin kazandırırken, Oasis'in İngiltere turnesi ülke ekonomisine 1 milyar sterlinlik bir girdi sağladı. Bu tablo karşısında kim rock'n'roll'un öldüğünü söyleyebilir ki?
Ancak bu zafer dolu rakamların ardında, sıradan sanatçılar için karanlık bir gerçek yatıyor. Bir zamanlar işçi sınıfı ailelerinden gelen gençleri zirveye taşıyan müzik endüstrisi, bugün tanınmaz halde. Dijital yayıncılık çağında fiziksel satışların düşmesi, küçük konser mekanlarının kapanması (Birleşik Krallık'ta son 20 yılda bunların üçte biri kapandı) ve üretken yapay zekadan gelen tehdit, pek çok sanatçıyı köşeye sıkıştırdı.
Yaratıcı Sınıfın Krizi ve "Zaman ile Mekan" Eksikliği
Arts Emergency adlı yardım kuruluşunun verilerine göre, bu durumdan en çok işçi sınıfından gelen sanatçılar, engelliler ve etnik azınlıklar etkileniyor. Sorunlar, finansman kesintileriyle daha da derinleşiyor; örneğin Birmingham şehri, sanat bütçesini tamamen sıfırladı.
Sonuç ise iç karartıcı: Bugün Birleşik Krallık'ta sanatla uğraşabilenler büyük ölçüde varlıklı kesimden geliyor. Ülkede kültür sektöründe çalışan her on kişiden sadece biri işçi sınıfı kökenli.
İrlanda Atılımı: Tarihin İlk Kalıcı Temel Geliri
Birleşik Krallık harcamaları kısarken, diğer Avrupa ülkeleri sanatın sadece bir gider kalemi değil, bir yatırım olduğunu kabul ediyor. Winston Churchill, 1953 yılında "Sanat, her tam ulusal yaşam için gereklidir; devlet onu desteklemek zorundadır" demişti. İrlanda bu sözleri hayata geçirmeye karar verdi.
İrlanda hükümeti 2022'de eşi benzeri görülmemiş bir deney başlattı: sanatçılar için temel gelir. Katılımcılara haftalık 325 euro (283 sterlin) ödeme yapıldı. 25 milyon euro bütçeli bu pilot program 2.000'den fazla sanatçıyı kapsadı. Geçen yıl yayımlanan bir araştırma çarpıcı sonuçlar ortaya koydu: Bu model, sosyal ve ekonomik kazanımlar yoluyla İrlanda ekonomisine 100 milyon euro kazandırarak maliyetini kat kat çıkardı.
Rakamlardan cesaret alan hükümet, Şubat 2026'da programı kalıcı hale getirdi. Bu durum, temel gelir deneyleri tarihinde geçici bir girişimin süresiz bir uygulamaya dönüştüğü ilk örnek oldu.
Devlet İçin Kazanç Nereden Geliyor?
İrlanda Kültür Bakanlığı'nın talebi üzerine Alma Economics tarafından yürütülen bağımsız bir araştırma, bu 100 milyon euronun tam olarak nereden kaynaklandığını ve bütçe için neden karlı olduğunu ayrıntılı olarak açıkladı. Bu ekonominin işleyişi şu şekilde:
1. Mali Mahsuplaşma: Devlet Paranın Bir Kısmını Nasıl Geri Aldı?
Başlangıçta 2.000 sanatçıya yapılacak ödemeler için 105 milyon euro ayrılmıştı. Ancak programın devlete gerçek (net) maliyeti 72 milyon euro olarak gerçekleşti. Peki, aradaki 33 milyon euro nereye gitti?
- Sosyal yardım yükünün azalması: Temel gelir almadan önce birçok sanatçı iş bulma kurumlarına kayıtlıydı. Haftalık 325 euroluk sabit gelir sayesinde katılımcıların sosyal yardımlara bağımlılığı azaldı: Ortalama olarak devletten aldıkları yardım miktarı 100 euro düştü ve işsizlik maaşı alma olasılıkları 38 yüzde puan azaldı. Devlet onlara işsiz gibi ödeme yapmayı bırakıp, çalışan profesyoneller olarak karşılık almaya başladı.
- Vergiler ve tüketim: Sanatçılar aldıkları temel geliri yastık altına saklamadı. Bu parayı kira, gıda, malzeme ve hizmetler için harcayarak KDV ürettiler ve yerel işletmeleri desteklediler.
2. Psikolojik Refah = Sağlık Harcamalarında Tasarruf (80 Milyon Euro)
Belirtilen 100 milyon euroluk kazancın en büyük kısmı (yaklaşık 80 milyon euro), katılımcıların ruh sağlığındaki iyileşmeden kaynaklandı. Devlet; ücretsiz psikiyatrik destek, antidepresanlar, hastalık izinleri ve vatandaşların iş göremezlik durumları üzerinden devasa bir tasarruf sağlıyor.
3. Kültürel Değer ve İzleyici Katılımı (16,9 Milyon Euro)
Diğer bir 16,9 milyon euro ise toplumun kültürel deneyimler için sergilediği "ödeme isteği" temel alınarak hesaplandı. Hayatta kalmak için üç farklı ek işte çalışmak yerine yaratıcılığa zaman ayıran sanatçılar, daha fazla sergi, oyun ve müzik üretti. Bu da izleyiciyi çekti. Kültür ekonomisinde bir çarpan etkisi vardır: Bir festival veya sergi sadece sanatçıyı değil; mekan sahiplerini, ses teknisyenlerini, pazarlamacıları, otelleri, restoranları ve ulaşım sektörünü de besler. Sanatçıya yapılan yatırım, ekonominin ilgili sektörlerinde bir harcama zinciri başlatır.
4. Sanatçıların Reel Gelirindeki Artış
Paradoksal bir şekilde, devletten "karşılıksız" para alan sanatçılar kendi başlarına daha fazla kazanmaya başladılar. Araştırma, katılımcıların asıl (yaratıcı) işlerinden elde ettikleri ortalama aylık gelirin 500 eurodan fazla arttığını, buna karşılık geçici işlerden gelen gelirlerin 280 euro düştüğünü gösterdi. Bu, insanların artık niteliksiz işlerle vakit kaybetmeyi bırakıp, piyasada satılabilecek kaliteli entelektüel ve kültürel ürünler üretmeye başladıkları anlamına geliyor.
Sonuç: Geri Dönüş Formülü
Kültür Bakanı Patrick O’Donovan raporu basit bir formülle özetledi: Devletin yaptığı her 1 euroluk yatırım için toplum 1,39 euro geri dönüş aldı.
Norveç ve Fransız Modelleri: Bürokrasi Olmadan Özgürlük
İrlanda deneyimi, yaratıcı sürecin katı kalıplara sokulamayacağını uzun süredir anlayan diğer Avrupa ülkelerinin yaklaşımlarıyla örtüşüyor.
Norveç: Ülkede, geleneksel hibelerin modernize edilmiş bir versiyonu olan statens kunstnerstipend programı uygulanıyor. Bu program, sanatçılara beş yıla kadar aylık maaş imkanı sunuyor. Temel fark ise şu: Para belirli bir projeye bağlı değil, doğrudan sanatçıya veriliyor. "Bu tasarım, sanatsal gelişimin -tıpkı diğer araştırmalar gibi- ucu açık bir arayışa, uzun vadeli perspektiflere ve sonucu önceden tahmin edilemeyen fikirlerin peşinden gitme özgürlüğüne dayandığını kabul eder" şeklinde açıklıyor program komitesi başkanı Trude Gombnes Ugelstad. Ahşaptan devasa enstalasyonlar yapan sanatçı Tobias Pritz, yılda yaklaşık 25.600 sterlin alıyor. Pritz, "İlk başta 'Ben bu parayı alacak kimim ki?' diye düşündüm. Ancak bu, ek işler arasında mekik dokumak zorunda kalmadan gelişmem için bana bir alan sağladı. Artık sanatımdan ödün vermek zorunda kalmıyorum," diyor.
Fransa: Burada, eğlence sektörü çalışanları için özel bir işsizlik sigortası sistemi olan intermittents du spectacle işliyor. Sanatçıların "durgun" dönemlerde ödenek alabilmeleri için kültür sektöründe yılda en az 507 saat çalışmış olmaları gerekiyor. İlk oyunu Fransız kabaresi üzerine olan ve yakın zamanda yeni kültür bölgesi La Villette'de sahnelenen Parisli oyun yazarı Esther Hammeker bu sistemden yararlanıyor. Yerel bir tiyatroda yarı zamanlı çalışırken, tüm günlerini kendi yaratıcı işlerine ayırma fırsatı buluyor. Hammeker, "Bu, para konusunda endişelenmem ya da hayatta kalmak için başka bir iş aramam gerekmediği anlamına geliyor. Oyunum için vaktim var," diyor.
Ekonomik ve Sosyal Temel Olarak Sanat
Sanatçılar için temel geliri eleştirenler, devlet parasına daha savunmasız kesimlerin (örneğin İrlanda'daki rekor evsizlik oranı bağlamında) ihtiyacı olduğunu sıkça dile getiriyor. Ayrıca programların kapsamı herkesi içermiyor; İrlanda'da 2.000 kişi yardım alırken, başvuranların sayısı çok daha fazlaydı.
Yine de, sanat eserlerinin yazarlara ödeme yapılmadan yapay zekayı eğitmek için kullanıldığı bir çağda, bu tür modeller yaratıcılığın adil değerini yeniden tesis ediyor. Araştırmalar ayrıca kültürle iç içe olmanın halk sağlığı göstergelerini iyileştirdiğini göstererek hükümetlere sanatçıları desteklemek için ek teşvikler sunuyor.
Kültürlerin Geleceği: Birleşik Krallık İçin Dersler
Birleşik Krallık'ta sanata yönelik devlet finansmanı istikrarlı bir şekilde azalıyor: 2009 ile 2023 yılları arasında İngiltere'de kültüre ayrılan yerel bütçeler %48, Galler'de %40 ve İskoçya'da %29 oranında kesildi. Oysa sanat sektörü ülke ekonomisine her yıl yaklaşık 10,6 milyar sterlin kazandırıyor.
