Tại các vườn thực vật Kew, nơi lưu giữ hàng triệu mẫu vật khô, bao gồm cả những mẫu do chính Darwin thu thập, một kho lưu trữ mới đang mở ra, đóng vai trò như một bản đồ sống cho sự cứu rỗi tiềm năng. Những trang thực vật cũ kỹ, úa vàng, từng nằm phủ bụi hàng thập kỷ trong tủ kính, giờ đây đang được quét và tải lên các cơ sở dữ liệu, sẵn sàng phục vụ bất kỳ nhà nghiên cứu nào có máy tính.
Trong suốt nhiều thế kỷ, các bộ sưu tập thực vật học vốn chỉ dành riêng cho giới chuyên gia, với hàng triệu mẫu vật nằm ngoài tầm mắt của công chúng. Công nghệ số hóa và trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cuộc chơi này. Các mô hình AI hiện đã có thể nhận diện được các loài cói và rêu than bùn — những loài vốn có sự khác biệt chỉ có thể quan sát dưới kính hiển vi — đồng thời giúp tìm kiếm nhanh hơn các loài thực vật dễ bị tổn thương hoặc chưa từng được mô tả.
Theo báo cáo từ Vườn thực vật Hoàng gia Kew, có khoảng 40% trong số 70.000 loài thực vật được đánh giá đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Bên cạnh đó, 330.000 loài khác vẫn chưa được đánh giá, và ước tính có khoảng 100.000 loài thực vật vẫn chưa có tên khoa học chính thức. Đối với nấm, bức tranh thậm chí còn mờ mịt hơn: chỉ một phần nhỏ trong số khoảng hai triệu loài dự kiến được mô tả, trong khi nguy cơ tuyệt chủng mới chỉ được đánh giá cho chưa đầy 1% số loài đã biết.
Kew đã số hóa hoàn toàn 7,5 triệu mẫu vật của mình, bao gồm cả những mẫu vật của Darwin. Vào thời kỳ cao điểm của dự án, đội ngũ thực hiện đã chụp tới 20.000 bức ảnh độ phân giải cao mỗi ngày. Hiện nay trên thế giới đã có 145 triệu mẫu vật kỹ thuật số, nhưng con số này vẫn chiếm chưa đầy 16% tổng số tư liệu đang được lưu giữ trong các phòng mẫu thảo vật.
Các bộ sưu tập số hóa đã cho thấy nhịp sống của thực vật đang thay đổi như thế nào. Một mô hình nghiên cứu 8 triệu mẫu vật đã phát hiện ra rằng, trong thế kỷ qua, thời gian ra hoa trung bình đã dịch chuyển sớm hơn 2,5 ngày sau mỗi thập kỷ. Một số loài nở hoa sớm hơn, trong khi số khác lại muộn hơn — điều này có thể làm đứt gãy mối liên kết với các loài thụ phấn và động vật vốn phụ thuộc vào chu kỳ theo mùa.
Công nghệ hiện nay cho phép chiết xuất DNA ngay cả từ các mẫu nấm có niên đại lên đến 180 năm. Những dữ liệu này hỗ trợ đắc lực cho việc tìm kiếm các hoạt chất mới để làm thuốc và giúp hiểu rõ hơn về sự lây lan của các bệnh do nấm gây ra. AI cũng giúp đẩy nhanh quá trình làm việc với các nhóm thực vật phức tạp và mở ra cơ hội tiếp cận tư liệu từ những khu vực có đa dạng sinh học cao như Madagascar.
Các tác giả của bản báo cáo cũng chỉ ra những rủi ro đi kèm, chẳng hạn như mức tiêu thụ năng lượng và nước cực lớn tại các trung tâm dữ liệu. Tuy nhiên, nếu không có các công cụ kỹ thuật số, phần lớn các bộ sưu tập sẽ mãi mãi là "vô hình" trước khoa học. Các cơ sở dữ liệu số cũng có thể làm trầm trọng thêm sự mất cân đối hiện có nếu chúng không được hoàn thiện đầy đủ.
Để hệ thống thực sự mang lại lợi ích, cần có những bộ sưu tập đầy đủ hơn, sự hợp tác giữa các công ty công nghệ và tổ chức bảo tồn, cũng như nguồn tài chính bền vững cho công tác lưu trữ. Việc số hóa bộ sưu tập của Darwin chỉ là khởi đầu cho một hành trình mà ở đó, các mẫu vật cổ xưa có thể dẫn lối đến những loài thực vật giúp chống lại nạn đói và bệnh tật.
Mỗi trang thực vật được số hóa không chỉ đơn thuần là một bức ảnh, mà còn là chìa khóa tiềm năng mở ra cánh cửa tìm hiểu những loài sinh vật có nguy cơ biến mất trước khi chúng kịp được nghiên cứu.
