Khi bị đau, ngứa hoặc viêm, phản ứng tự nhiên của chúng ta là xao nhãng. Chuyển sự chú ý sang điện thoại, cuộc trò chuyện hoặc một bộ phim, chỉ để cảm nhận tín hiệu khó chịu ít đi. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới từ các nhà khoa học Israel cho thấy một hiệu ứng bất ngờ: chú ý đến các cảm giác có thể không làm tăng tình trạng viêm, mà ngược lại, giúp cơ thể điều tiết nó.
Nghiên cứu được công bố trên Nature Human Behaviour, do các nhà khoa học tại Đại học Bar-Ilan thực hiện dưới sự dẫn dắt của Nofar Mizrahi tại phòng thí nghiệm của Liron Rozenkrantz. Trong ba thí nghiệm, có 57 tình nguyện viên khỏe mạnh tham gia. Các nhà khoa học gây ra tình trạng viêm da nhẹ tạm thời bằng histamine, sau đó yêu cầu những người tham gia hoặc là quan sát kỹ các cảm giác ở vùng đó — ngứa, rát, nóng — hoặc là xao nhãng bằng cách xem video và thực hiện các nhiệm vụ khác nhau.
Kết quả thật nghịch lý. Khi mọi người tập trung vào vùng bị viêm, họ cảm nhận nó rõ hơn, nhưng bản thân tình trạng viêm lại nhẹ hơn. Trong một trong các thí nghiệm, kích thước trung bình của vết phồng rộp là khoảng 3,5 mm khi có sự chú ý tập trung so với 5 mm khi bị xao nhãng. Ở khoảng 90% số người tham gia, phản ứng viêm mạnh hơn chính là khi họ bị xao nhãng. Sự khác biệt xuất hiện chỉ sau vài phút. Đây là một quan sát quan trọng: cảm thấy viêm mạnh hơn và có tình trạng viêm mạnh hơn không phải là một.
Một lời giải thích khả dĩ liên quan đến khả năng cảm thụ nội tại (interoception) — khả năng của não bộ trong việc nhận thức trạng thái bên trong của cơ thể. Nhịp tim, hơi thở, nhiệt độ, sự căng thẳng, cơn đau và cơn ngứa liên tục truyền thông tin đến não về những gì đang diễn ra bên trong cơ thể. Nhưng não không chỉ đơn thuần tiếp nhận những thông điệp này. Nó sử dụng chúng để điều khiển các quá trình sinh lý.
Theo nghĩa này, mối liên hệ giữa não và cơ thể không giống như việc truyền thông tin một chiều, mà là một cuộc đối thoại liên tục:
cơ thể - não bộ - đánh giá trạng thái - tín hiệu điều tiết - cơ thể.
Bằng cách hướng sự chú ý vào một vùng nhất định, có lẽ chúng ta đang nâng cao tầm quan trọng của tín hiệu xuất phát từ vùng đó. Não bộ nhận được thông tin chính xác hơn về những gì đang xảy ra và có thể điều chỉnh phản ứng của cơ thể cho phù hợp.
Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy dấu hiệu của hai cơ chế cùng một lúc. Cơ chế đầu tiên liên quan đến các tín hiệu cảm giác truyền từ mô bị viêm. Cơ chế thứ hai, có lẽ hoạt động theo hướng từ trên xuống — từ não đến cơ thể. Ngay cả khi độ nhạy của da bị giảm đi nhờ gây tê tại chỗ, ảnh hưởng của sự chú ý vẫn không hoàn toàn biến mất.
Đồng thời, sự biến thiên nhịp tim cũng thay đổi, cho thấy khả năng tham gia của hệ thần kinh thực vật, bao gồm cả hệ thần kinh đối giao cảm. Điều này không chứng minh trực tiếp rằng ý thức có thể "tắt" tình trạng viêm, nhưng nó cho thấy rõ ràng sự chú ý, hệ thần kinh và sự điều tiết miễn dịch đan xen chặt chẽ với nhau như thế nào.
Đối với khoa học về ý thức, ở đây nảy sinh một câu hỏi đặc biệt thú vị. Chúng ta đã quen với việc tách biệt các quá trình có ý thức và sinh lý tự động: sự chú ý và nhận thức thuộc về ý thức, còn hệ miễn dịch tự hoạt động. Nhưng những nghiên cứu tương tự như thế này đang làm cho ranh giới đó ngày càng trở nên không rõ ràng.
Từ quan điểm xử lý dự đoán, não bộ liên tục xây dựng một mô hình về trạng thái cơ thể, so sánh nó với các tín hiệu nhận được và điều chỉnh hoạt động của các hệ thống bên trong. Sự chú ý có thể làm tăng độ chính xác của một tín hiệu cơ thể nhất định, biến cảm giác chủ quan thành một phần của phản hồi sinh lý.
Tất nhiên, nghiên cứu này vẫn còn rất hạn chế. Chỉ có 57 người khỏe mạnh tham gia và nghiên cứu chỉ tập trung vào tình trạng viêm da ngắn hạn được gây ra nhân tạo. Kết quả không thể tự động áp dụng cho các cơn đau mãn tính, các bệnh tự miễn, vết thương nhiễm trùng hoặc tình trạng viêm mãn tính.
Nhưng công trình này đặt ra một câu hỏi thú vị: liệu cảm thấy ít hơn có luôn đồng nghĩa với việc cơ thể đang trở nên tốt hơn không?
Có lẽ cơn đau, cơn ngứa và các cảm giác bên trong khác không chỉ đơn thuần là những tiếng ồn khó chịu mà não bộ muốn dập tắt. Chúng có thể là một phần của hệ thống giao tiếp cổ xưa giữa hệ thần kinh và cơ thể.
Và khi đó, khả năng cảm nhận một cách có ý thức những gì đang diễn ra bên trong bản thân mang một ý nghĩa khác. Chúng ta không chỉ đơn thuần quan sát cơ thể. Trong những điều kiện nhất định, chính sự chú ý có thể trở thành một phần của quá trình mà thông qua đó, cơ thể tự điều tiết và phục hồi.
