Wanneer iets pijn doet, jeukt of ontstoken is, is de natuurlijke reactie om afleiding te zoeken. Overschakelen naar de telefoon, een gesprek of een film, als we het onaangename signaal maar minder voelen. Nieuw onderzoek van Israëlische wetenschappers toont echter een onverwacht effect aan: aandacht voor sensaties hoeft de ontsteking niet te versterken, maar kan het lichaam juist helpen deze te reguleren.
Het onderzoek, gepubliceerd in Nature Human Behaviour, werd uitgevoerd door wetenschappers van de Bar-Ilan Universiteit onder leiding van Nofar Mizrahi in het laboratorium van Liron Rozenkrantz. Aan drie experimenten namen 57 gezonde vrijwilligers deel. De wetenschappers veroorzaakten een kleine, tijdelijke huidontsteking met behulp van histamine, waarna de deelnemers werd gevraagd om ofwel aandachtig de sensaties in dat gebied te observeren — jeuk, branderigheid, warmte — ofwel zich af te leiden met video's en verschillende taken.
Het resultaat bleek paradoxaal. Wanneer mensen zich concentreerden op het ontstoken gebied, voelden ze het sterker, maar de ontsteking zelf was minder. In een van de experimenten bedroeg de gemiddelde grootte van de blaar ongeveer 3,5 mm bij gerichte aandacht, tegenover 5 mm bij afleiding. Bij ongeveer 90% van de deelnemers was de ontstekingsreactie sterker juist op het moment dat ze afgeleid waren. De verschillen ontstonden al na enkele minuten. Dit is een belangrijke observatie: een ontsteking sterker voelen en een sterkere ontsteking hebben, is niet hetzelfde.
Een mogelijke verklaring houdt verband met interoceptie — het vermogen van de hersenen om de interne toestand van het lichaam waar te nemen. Hartslag, ademhaling, temperatuur, spanning, pijn en jeuk sturen voortdurend informatie naar de hersenen over wat er in het lichaam gebeurt. Maar de hersenen ontvangen deze berichten niet alleen. Ze gebruiken ze om fysiologische processen aan te sturen.
In die zin lijkt de verbinding tussen hersenen en lichaam niet op een eenzijdige overdracht van informatie, maar op een voortdurende dialoog:
lichaam - hersenen - evaluatie van de toestand - regulerend signaal - lichaam.
Door de aandacht op een bepaald gebied te richten, verhogen we mogelijk het belang van het signaal dat daarvandaan komt. De hersenen ontvangen nauwkeurigere informatie over wat er gebeurt en kunnen de reactie van het lichaam dienovereenkomstig corrigeren.
De onderzoekers vonden tekenen van twee mechanismen tegelijk. Het eerste houdt verband met sensorische signalen die afkomstig zijn van het ontstoken weefsel. Het tweede werkt waarschijnlijk van boven naar beneden — van de hersenen naar het lichaam. Zelfs toen de gevoeligheid van de huid werd verminderd met behulp van lokale anesthesie, verdween de invloed van aandacht niet volledig.
Tegelijkertijd veranderde de hartslagvariabiliteit, wat wijst op een mogelijke betrokkenheid van het autonome, waaronder het parasympathische, zenuwstelsel. Dit bewijst niet direct dat het bewustzijn de ontsteking rechtstreeks "uitschakelt", maar het laat wel goed zien hoe nauw aandacht, het zenuwstelsel en immuunregulatie met elkaar verweven zijn.
Voor de bewustzijnswetenschap rijst hier een bijzonder interessante vraag. We zijn gewend om bewuste processen en automatische fysiologie te scheiden: aandacht en waarneming behoren tot het bewustzijn, terwijl het immuunsysteem uit zichzelf werkt. Maar dergelijke onderzoeken maken deze grens steeds minder vanzelfsprekend.
Vanuit het perspectief van predictieve verwerking bouwen de hersenen voortdurend een model van de toestand van het lichaam, vergelijken dit met binnenkomende signalen en corrigeren de werking van interne systemen. Aandacht kan de nauwkeurigheid van een bepaald lichaamssignaal verhogen, waardoor een subjectieve sensatie onderdeel wordt van de fysiologische feedback.
Natuurlijk is het onderzoek nog zeer beperkt. Er namen slechts 57 gezonde mensen aan deel en er werd gekeken naar een kortstondige, kunstmatig opgewekte huidontsteking. De resultaten kunnen niet automatisch worden doorgetrokken naar chronische pijn, auto-immuunziekten, geïnfecteerde wonden of chronische ontstekingen.
Maar het werk werpt een interessante vraag op: betekent minder voelen altijd dat het beter gaat met het lichaam?
Misschien zijn pijn, jeuk en andere interne sensaties niet zomaar onaangename ruis die de hersenen willen dempen. Ze kunnen deel uitmaken van een oeroud communicatiesysteem tussen het zenuwstelsel en het lichaam.
En dan krijgt het vermogen om bewust te voelen wat er in jezelf gebeurt een andere betekenis. We observeren niet alleen het lichaam. Onder bepaalde omstandigheden kan de aandacht zelf onderdeel worden van het proces waarmee het lichaam zichzelf reguleert en herstelt.
