Trong một ngôi mộ cự thạch cổ đại gần Bury, cách Paris khoảng 50 km về phía bắc, các nhà khoa học đã khám phá ra câu chuyện về một cuộc biến đổi đầy kịch tính. Kết quả phân tích di truyền của 132 cá thể được chôn cất tại địa điểm này trong hai thời kỳ hoàn toàn khác nhau đã tiết lộ một sự thật đáng kinh ngạc: vào khoảng năm 3000 trước Công nguyên, dân số địa phương đã sụt giảm nghiêm trọng và sau đó bị thay thế hoàn toàn bởi một nhóm người khác hẳn.
“Chúng tôi nhận thấy một sự đứt gãy di truyền rõ rệt giữa hai giai đoạn này”, Frederik Valeur Seersholm, giáo sư trợ lý tại Đại học Copenhagen và là một trong những tác giả chính của nghiên cứu, cho biết. Giữa các nhóm người được chôn cất không chỉ đơn thuần là sự khác biệt về văn hóa mà còn là sự bất tương thích hoàn toàn về mặt di truyền, cho thấy một cuộc thay thế dân cư trên diện rộng.
Những đợt chôn cất sớm (khoảng năm 3200–3100 trước Công nguyên) thuộc về các cộng đồng nông nghiệp thời Đồ đá từ miền bắc Pháp và Đức. Những người được an táng tại đây hình thành nên các thị tộc có quan hệ huyết thống lớn, nơi nhiều thế hệ trong cùng một gia đình nằm cạnh nhau. Các đợt chôn cất muộn hơn thuộc về những người có đặc điểm di truyền hoàn toàn khác biệt, với mối liên hệ mật thiết với miền nam nước Pháp và bán đảo Iberia. Không có bất kỳ mối quan hệ huyết thống gần gũi nào được tìm thấy giữa hai nhóm người này.
Vậy điều gì đã gây ra cuộc khủng hoảng này? Việc phân tích ADN cổ đại chiết xuất từ răng đã hé lộ sự hiện diện của một vài loại bệnh tật. Các nhà nghiên cứu tìm thấy dấu vết của vi khuẩn dịch hạch (Yersinia pestis) trong hài cốt của bốn cá thể và bệnh sốt hồi quy do chấy rận (gây ra bởi vi khuẩn Borrelia recurrentis) trong hai trường hợp khác. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng bệnh tật không phải là nguyên nhân duy nhất, thậm chí không phải là nguyên nhân chính; thay vào đó, nhiều khả năng một làn sóng biến động đã ập đến với người dân – sự kết hợp giữa các dịch bệnh, áp lực môi trường và những thảm họa khác đã cùng nhau tạo nên một “cơn bão hoàn hảo”.
Bức tranh nhân khẩu học đã phơi bày quy mô của thảm họa. Trong giai đoạn chôn cất sớm, tỷ lệ tử vong cao bất thường, đặc biệt là ở trẻ em và thanh niên. “Mô hình tử vong này không phải là điều chúng ta thường thấy ở một quần thể khỏe mạnh, bình thường”, bà Laura Salanova, giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS) và là người điều hành dự án Bury, nhận định. “Nó chỉ ra một thảm họa: có thể là dịch bệnh, nạn đói hoặc xung đột”. Đồng thời, các dữ liệu môi trường cho thấy rừng cây bắt đầu bao phủ lại những cánh đồng bỏ hoang – một dấu hiệu cho thấy hoạt động nông nghiệp đã sụt giảm nghiêm trọng.
Cùng với sự sụp đổ về nhân khẩu học, cấu trúc xã hội cũng thay đổi hoàn toàn. Trong giai đoạn đầu, ngôi mộ là nơi dành cho các đại gia đình có mối liên hệ chặt chẽ kéo dài qua nhiều thế hệ – biểu trưng cho sự thống nhất và huyết thống. Về sau, khi quần thể mới xuất hiện, việc chôn cất trở nên hiếm hoi và tập trung xoay quanh một dòng tộc phụ hệ, gợi ý về một tổ chức xã hội có thứ bậc. Đây không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về tập tục, mà là sự thay đổi trong chính cấu trúc cốt lõi của xã hội.
Đáng kinh ngạc hơn, cuộc suy vong này trùng khớp với sự kết thúc của kỷ nguyên cự thạch trên khắp châu Âu. Việc xây dựng các công trình bằng đá khổng lồ như mộ đá dolmen, mộ hành lang và các đài tưởng niệm khác đã dừng lại ngay khi quần thể dân cư tạo ra chúng biến mất. Những nhóm người mới đã đến thay thế, nhưng họ không còn xây dựng các công trình bằng đá nữa. Khám phá này bắt đầu giải mã một trong những câu đố hóc búa nhất trong thời tiền sử châu Âu.
Liệu sự thay đổi dân cư tương tự có thể giải thích cho những bí ẩn khác của thời Đồ đá mới tại các khu vực khác nhau trên lục địa này không? Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature Ecology & Evolution, dựa trên các phân tích di truyền của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS) và Đại học Copenhagen, cho rằng câu trả lời là có.
