W starożytnym grobowcu megalitycznym niedaleko Bury, około 50 kilometrów na północ od Paryża, naukowcy odkryli historię dramatycznych przemian. Analiza genetyczna 132 osób pochowanych w tym miejscu w dwóch zupełnie różnych epokach wykazała coś zaskakującego: około 3000 roku p.n.e. lokalna populacja gwałtownie się skurczyła, a następnie została całkowicie wyparta przez zupełnie innych ludzi.
„Widzimy wyraźną lukę genetyczną między tymi dwoma okresami” – zauważył Frederik Valeur Seersholm, adiunkt i jeden z głównych autorów badania z Uniwersytetu Kopenhaskiego. Między pochowanymi grupami występują nie tylko różnice kulturowe, ale całkowita niezgodność genetyczna, co wskazuje na wymianę ludności na wielką skalę.
Wczesne pochówki (około 3200–3100 r. p.n.e.) należą do populacji rolniczych z epoki kamienia z północnej Francji i Niemiec. Pochowani tu ludzie tworzyli duże klany krewniacze, w których kilka pokoleń tej samej rodziny spoczywało obok siebie. Późniejsze pochówki to osoby o zupełnie innej genetyce, wykazujące silne powiązania z południem Francji i Półwyspem Iberyjskim. Nie stwierdzono żadnego bliskiego pokrewieństwa między dwiema grupami.
Co zatem wywołało taki kryzys? Analiza starożytnego DNA wyekstrahowanego z zębów ujawniła obecność kilku chorób. Badacze znaleźli ślady dżumy (Yersinia pestis) w szczątkach czterech osób oraz duru powrotnego przenoszonego przez wszy (wywoływanego przez Borrelia recurrentis) w dwóch przypadkach. Naukowcy podkreślają jednak, że choroby nie były jedyną ani nawet główną przyczyną. Najprawdopodobniej populację zalała fala wstrząsów – kombinacja infekcji, stresu ekologicznego i innych nieszczęść, które wspólnie stworzyły „burzę doskonałą”.
Obraz demograficzny ukazuje skalę katastrofy. W okresie wczesnych pochówków odnotowano niezwykle wysoką śmiertelność, szczególnie wśród dzieci i młodych dorosłych. „Takiego wzorca śmiertelności nie spodziewalibyśmy się w normalnej, zdrowej populacji” – mówi Laura Salanova, dyrektor ds. badań we Francuskim Narodowym Centrum Badań Naukowych (CNRS) i kierownik projektu w Bury. „Wskazuje on na katastrofę: chorobę, głód lub konflikt”. Jednocześnie dane ekologiczne pokazują, jak las zaczął powracać na porzucone pola – co jest oznaką gwałtownego spadku działalności rolniczej.
Wraz z zapaścią demograficzną całkowicie zmieniła się struktura społeczna. W początkowym okresie grobowiec był miejscem spoczynku dużych, blisko spokrewnionych rodzin obejmujących wiele pokoleń – co stanowiło znak jedności i więzów krwi. Później, gdy powróciła nowa populacja, pochówki stały się rzadsze i koncentrowały się wokół jednej linii męskiej, co sugeruje hierarchiczną, patrylinearną organizację. To nie tylko zmiana zwyczajów, ale transformacja samego ustroju społeczeństwa.
Jeszcze bardziej uderzające jest to, że kolaps ten zbiega się w czasie z końcem ery megalitów w całej Europie. Budowa gigantycznych kamiennych monumentów – dolmenów, galerii i innych pomników – ustała dokładnie wtedy, gdy zniknęła populacja, która je wznosiła. Miejsce to zajęły nowe grupy, które jednak nie budowały już z kamienia. To odkrycie pozwala zacząć wyjaśniać jedną z najdłuższych zagadek europejskiej prehistorii.
Czy podobna wymiana ludności może wyjaśnić inne zagadki neolitu w różnych regionach kontynentu? Badanie opublikowane w czasopiśmie Nature Ecology & Evolution, oparte na analizach genetycznych francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) i Uniwersytetu Kopenhaskiego, sugeruje, że odpowiedź brzmi: tak.
