Trong các thủy vực nước ngọt trên khắp thế giới, những đĩa xanh tí hon của bèo tấm trôi nổi — một trong những loài thực vật có hoa nhỏ nhất trên Trái Đất — đang trôi nổi. Mỗi đĩa chỉ đo được vài milimét, nhưng bên trong vẫn giữ nguyên sơ đồ cấu trúc cơ bản của chồi, vốn là đặc trưng của những loài thân thảo lớn hơn nhiều. Làm thế nào điều đó có thể xảy ra, các nhà nghiên cứu tại Đại học Nottingham đã tìm ra. Công trình của họ, được công bố vào ngày 7 tháng Mười năm 2026 trên tạp chí Current Biology, cho thấy: bèo tấm không đánh mất các chi tiết cấu trúc mà nén chặt chúng lại và hợp nhất thành một thể thống nhất.
Những họ hàng gần nhất của bèo tấm — các đại diện thuộc họ ráy — bao gồm một số loài thực vật thân thảo lớn nhất trên thế giới. Trong một thời gian dài, kích thước tí hon của bèo tấm bị coi là dấu hiệu của sự nguyên thủy hoặc sự đơn giản hóa. Tuy nhiên, kính hiển vi và phân tích biểu hiện gen đã cho thấy điều ngược lại: các cấu trúc chính của chồi vẫn còn nguyên vẹn, chỉ là chúng được sắp xếp chặt chẽ và hòa nhập một phần vào nhau. Các vùng giống lá và giống thân trong cơ thể bèo tấm hóa ra lại là một cơ quan lai, trong đó thân và lá hòa làm một.
Trưởng nhóm nghiên cứu, tiến sĩ Anthony Bishopp, giải thích bản chất của phát hiện này như sau: thực vật đã đi theo con đường nén lại chứ không phải từ bỏ các chi tiết. Ở động vật, việc giảm kích thước thường đi đôi với mất đi các cơ quan: ở những loài ếch tí hon, phổi bị tiêu giảm, còn ở gấu nước thì các đốt cơ thể bị mất đi. Còn ở bèo tấm, “bản thiết kế” vẫn được giữ nguyên vẹn, chỉ là ở dạng nén chặt đến mức độ cao. Theo lời Bishopp, điều khiến nhóm nghiên cứu ngạc nhiên là khi nghiên cứu kỹ, tổ chức cơ bản của chồi vẫn còn nguyên vẹn. Con đường như vậy mở ra một góc nhìn mới về cách thực vật tiến hóa để có kích thước nhỏ bé.
Một lưu ý quan trọng: nghiên cứu này liên quan đến bèo tấm có rễ. Ở những họ hàng còn nhỏ hơn, chẳng hạn như bèo tấm Wolffia, rễ và các mô dẫn nước cùng chất dinh dưỡng đã bị mất, và các tác giả chỉ rõ rằng những loài này không được nghiên cứu trực tiếp trong công trình.
Ngoài khoa học cơ bản, bèo tấm còn thu hút sự chú ý như một nguồn thực phẩm và protein tiềm năng. Người ta xem xét nó cho nông nghiệp trên Trái Đất và thậm chí như một sản phẩm cho các sứ mệnh không gian dài ngày. Một trong những ưu điểm của nó là tốc độ: các phiến lá tăng gấp đôi chỉ trong khoảng một đến ba ngày, cho phép thu hoạch theo những chu kỳ rất ngắn. Tuy vậy, bèo tấm vẫn chưa trở thành một cây trồng hoàn chỉnh, khác với những loài cây quen thuộc đã được chọn giống hoàn thiện qua nhiều thế kỷ. Chính vì thế, việc hiểu cấu trúc của nó lại quan trọng đến vậy: nếu không có điều đó, khó có thể dự đoán nó sinh trưởng, phát triển ra sao và có thể được cải thiện như thế nào.
Đồng tác giả nghiên cứu, tiến sĩ Alex Ware, nhấn mạnh: cám dỗ coi bèo tấm hoặc là nguyên thủy, hoặc là đã mất đi một phần cơ quan, là sai lầm. Những dữ liệu mới bổ sung vào khối kiến thức ngày càng lớn về loài cây này và sẽ giúp biến bèo tấm thành một cây trồng nông nghiệp trong tương lai. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tìm kiếm những nguồn dinh dưỡng bền vững và sinh trưởng nhanh.
Phát hiện này cho thấy tự nhiên giải quyết bài toán thu nhỏ không phải bằng cách đơn giản hóa, mà bằng cách tái cấu trúc những yếu tố đã có sẵn. Đối với con người, điều này có nghĩa là những khả năng mới: khi đã hiểu rõ các cơ chế sinh trưởng của bèo tấm, các nhà khoa học có thể tiến gần hơn tới việc tạo ra những loài cây nhỏ gọn và giàu dinh dưỡng cho tương lai.
Khi nghiên cứu cách bèo tấm thu mình trong một không gian nhỏ bé mà không đánh mất bản chất, chúng ta có được chìa khóa để sử dụng thế giới thực vật một cách trân trọng và sáng tạo hơn.
