W słodkich wodach na całym świecie unoszą się drobne zielone krążki rzęsy — jednych z najmniejszych roślin kwiatowych na Ziemi. Każdy z nich mierzy zaledwie kilka milimetrów, ale w środku zachowuje podstawowy plan budowy pędu, właściwy znacznie większym roślinom zielnym. Jak to możliwe, ustalili badacze z Uniwersytetu w Nottingham. Ich praca, opublikowana 7 października 2026 roku w czasopiśmie Current Biology, pokazuje: rzęsa nie traci szczegółów konstrukcji, lecz je zagęszcza i zrasta w jedną całość.
Najbliżsi krewni rzęsy — przedstawiciele rodziny obrazkowatych — należą do największych roślin zielnych na świecie. Przez długi czas miniaturowość rzęsy brano za oznakę prymitywności lub uproszczenia. Jednak mikroskopia i analiza ekspresji genów pokazały coś przeciwnego: główne struktury pędu nigdzie nie zniknęły, są po prostu ciasno upakowane i częściowo zrośnięte. Strefy liściowe i łodygowe w ciele rzęsy okazały się organem hybrydowym, w którym łodyga i liść stopiły się w jedno.
Kierownik pracy, doktor Anthony Bishopp, tak wyjaśnia istotę odkrycia: rośliny poszły drogą kompresji, a nie rezygnacji ze szczegółów. U zwierząt zmniejszanie rozmiarów nierzadko idzie w parze z utratą organów: u miniaturowych żab redukują się płuca, a u niesporczaków zanikają segmenty ciała. U rzęsy natomiast „rysunek” zachowuje się w całości, tylko w silnie zagęszczonej postaci. Według Bishoppa zespół zaskoczyło to, że przy uważnym zbadaniu podstawowa organizacja pędu okazała się być na miejscu. Taka droga otwiera nowe spojrzenie na to, jak rośliny ewoluują ku małym rozmiarom.
Ważne zastrzeżenie: badanie dotyczy rzęs zakorzenionych. U jeszcze mniejszych krewnych, na przykład u wolfii, korzenie oraz tkanki przewodzące wodę i substancje odżywcze zostały utracone, a autorzy wprost wskazują, że te gatunki nie były w pracy badane bezpośrednio.
Poza nauką podstawową rzęsa przyciąga uwagę jako możliwe źródło pożywienia i białka. Rozważa się ją dla rolnictwa na Ziemi, a nawet jako produkt na długie misje kosmiczne. Jedną z jej zalet jest szybkość: blaszki podwajają się mniej więcej w ciągu jednego do trzech dni, co pozwala uzyskiwać plony w bardzo krótkich cyklach. Jednocześnie rzęsa nie stała się dotąd pełnoprawną uprawą, w przeciwieństwie do znanych roślin, które przez wieki doskonaliła hodowla. Właśnie dlatego zrozumienie jej budowy jest tak ważne: bez niego trudno przewidzieć, jak rośnie, rozwija się i jak można ją ulepszyć.
Współautor badania, doktor Alex Ware, podkreśla: pokusa, by uważać rzęsy za prymitywne albo za takie, które utraciły część organów, jest błędna. Nowe dane wzbogacają rosnący zasób wiedzy o roślinie i pomogą przekształcić rzęsę w przyszłą uprawę rolniczą. Jest to szczególnie ważne w warunkach poszukiwania trwałych i szybko rosnących źródeł pożywienia.
Odkrycie pokazuje, że natura rozwiązuje zadanie zmniejszania nie przez upraszczanie, lecz przez przebudowę już istniejących elementów. Dla człowieka oznacza to nowe możliwości: rozgryzłszy mechanizmy wzrostu rzęsy, naukowcy będą mogli zbliżyć się do stworzenia kompaktowych i pożywnych roślin dla przyszłości.
Badając, jak rzęsa mieści się w maleńkiej przestrzeni, nie tracąc istoty, otrzymujemy klucz do bardziej oszczędnego i pomysłowego korzystania ze świata roślin.
