Lễ trao chứng nhận cho các khu vực mới gia nhập Mạng lưới Công viên Địa chất Toàn cầu của UNESCO đã diễn ra tại Paris vào ngày 27 tháng 4 năm 2026. Đây là thành quả sau nhiều năm nỗ lực của các cộng đồng địa phương, giới khoa học và chính quyền trong việc chuẩn bị hồ sơ, thực hiện giám định cũng như xây dựng các chương trình phát triển bền vững. Những địa danh mới được vinh danh bao gồm vùng cảnh quan karst của Nhật Bản, các rạn san hô cổ đại ở Bashkortostan, vùng băng hà ở phía Tây Ireland và những vùng đất đỏ tại miền Nam nước Pháp. Tất cả đều có điểm chung không chỉ ở đặc điểm địa chất độc bản mà còn ở sự chú trọng vào việc bảo tồn các di sản thiên nhiên và văn hóa. Ngày nay, các công viên địa chất UNESCO đang trở thành một phần quan trọng trong chương trình nghị sự về sinh thái và khoa học của thế giới. Đây là những vùng lãnh thổ nơi công tác bảo tồn thiên nhiên được kết hợp hài hòa với hoạt động nghiên cứu, giáo dục và hỗ trợ cộng đồng địa phương.
Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Terres d’Hérault, Pháp
Một trong những cái tên mới gia nhập danh sách năm 2026 là Terres d’Hérault, nằm tại vùng Occitanie phía Nam nước Pháp. Quyết định chính thức được phê duyệt sau nhiều năm chuẩn bị, trải qua các đợt thẩm định quốc tế và đánh giá kỹ lưỡng về di sản thiên nhiên cũng như văn hóa của khu vực. Công viên địa chất này kết nối hơn 100 xã thuộc tỉnh Hérault và bao quát lịch sử địa chất kéo dài khoảng 540 triệu năm. Các địa danh tiêu biểu tại đây bao gồm hồ Salagou, thung lũng Cirque de Navacelles, các vùng cảnh quan karst và mỏ đá cẩm thạch Coumiac. Khu vực này đặc biệt nổi tiếng với loại sa thạch đỏ địa phương giàu oxit sắt được gọi là ruffe. Những tầng đá này bắt đầu hình thành từ khoảng 250 triệu năm trước. Sự tương phản giữa những ngọn đồi đỏ rực và làn nước xanh ngắt của hồ Salagou – hồ nhân tạo được tạo ra sau khi xây đập vào cuối thập niên 1960 – đã biến nơi đây thành một trong những phong cảnh dễ nhận diện nhất tại miền Nam nước Pháp. Trong các tài liệu của UNESCO, khu vực này được mô tả như một "phòng thí nghiệm ngoài trời của Trái Đất", nơi phơi bày các quá trình kiến tạo, xói mòn, bồi tụ trầm tích và những biến đổi khí hậu cổ đại. Đồng thời, đặc điểm địa chất tại đây cũng gắn bó chặt chẽ với cảnh quan văn hóa của vùng Occitanie, từ các khu vực trồng nho, làng mạc nông thôn cho đến những truyền thống địa phương lâu đời.
Công viên địa chất Joyce Country and Western Lakes, Ireland
Một địa danh khác cũng được UNESCO công nhận là Công viên địa chất Joyce Country and Western Lakes ở phía Tây Ireland. Lãnh thổ của công viên trải dài trên một phần các hạt Galway và Mayo, bao gồm vùng Connemara, vịnh Killary Harbour, các hồ Lough Corrib, Lough Mask cùng dãy núi Mweelrea. Lịch sử địa chất của khu vực này có niên đại khoảng 700 triệu năm. Nơi đây lưu giữ những khối đá cổ xưa, dấu vết của các quá trình kiến tạo và những cảnh quan được tạo hình bởi các dòng sông băng từ kỷ băng hà cuối cùng. Chính hoạt động của băng hà đã tạo nên địa hình thung lũng và hồ nước như ngày nay. Killary Harbour thường được gọi là vịnh hẹp duy nhất của Ireland, mặc dù các nhà địa chất phân loại nó là kiểu ria – những thung lũng sông bị nước biển xâm lấn. Dù vậy, vịnh biển hẹp này vẫn là một trong những kỳ quan thiên nhiên ấn tượng nhất ở bờ biển phía Tây đảo quốc. Thành tố văn hóa của khu vực cũng mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khoảng 60% diện tích công viên nằm trong khu vực Gaeltacht, nơi tiếng Ireland vẫn được sử dụng phổ biến trong đời sống hàng ngày. Đây là công viên địa chất đầu tiên trên đảo Ireland bao trùm một vùng không gian nói tiếng bản địa rộng lớn đến vậy.
Công viên địa chất cao nguyên Karst Akiyoshidai, Nhật Bản
Danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu của UNESCO cũng đã được trao cho Mine-Akiyoshidai tại tỉnh Yamaguchi – vùng karst lớn nhất Nhật Bản. Các cao nguyên đá vôi tại đây được hình thành từ khoảng 350 triệu năm trước từ những rạn san hô cổ đại thuộc kỷ Than đá. Sau đó, các quá trình kiến tạo đã đẩy những cấu trúc biển này lên cao hơn mực nước đại dương, tạo ra một hệ thống karst phức tạp với những cánh đồng đá vôi, sông ngầm và hố sụt. Thắng cảnh thiên nhiên nổi bật nhất vùng là hang Akiyoshi-do dài hơn 10 km, một trong những hang động đá vôi lớn nhất Nhật Bản. Bên trong hang là các hệ thống đường thủy ngầm, ruộng bậc thang bằng đá vôi và những vòm hang tự nhiên khổng lồ. Hang động này đã mở cửa đón khách từ giữa thế kỷ 20 và được coi là một trong những địa điểm trọng yếu của ngành nghiên cứu hang động tại Nhật Bản. Công viên địa chất hiện đang tham gia vào các chương trình giám sát quá trình karst hóa và bảo tồn các hệ sinh thái nhạy cảm trên cao nguyên, nơi biến đổi khí hậu và xói mòn được xem là những rủi ro tự nhiên dài hạn.
Công viên địa chất Toratau, Bashkortostan, Nga
Công viên địa chất "Toratau" tại Bashkortostan cũng chính thức gia nhập Mạng lưới Công viên Địa chất Toàn cầu của UNESCO. Đây là công viên địa chất UNESCO thứ hai tại nước cộng hòa này, sau "Yangan-Tau" đã được công nhận vào năm 2020. Biểu tượng chính của khu vực là các ngọn núi shikhan gồm Toratau, Yuraktau và Kushtau. Những khối núi đá vôi đơn độc này là tàn tích của các rạn san hô cổ đại từ biển Permi, có niên đại khoảng 280–290 triệu năm.
Các ngọn núi shikhan của Bashkir được coi là những thực thể địa chất độc nhất vô nhị, bởi các hệ thống rạn san hô tương tự hiếm khi được bảo tồn trên bề mặt ở trạng thái dễ nghiên cứu như vậy. Vùng lãnh thổ này mang ý nghĩa to lớn không chỉ đối với địa chất mà còn đối với lịch sử văn hóa của khu vực. Nằm trong khuôn viên công viên địa chất là các mặt cắt địa tầng chuẩn quốc tế như Usolka và Dalny Tyulkas. Những mặt cắt này được sử dụng làm chuẩn mực địa chất quốc tế để xác định ranh giới giữa các tầng địa chất.
Trong số các thắng cảnh thiên nhiên của công viên còn có hang băng Askynskaya với những khối băng cổ xưa được hình thành qua hàng thiên niên kỷ, hang Kinderlinskaya dài khoảng 8 km – một trong những hang lớn nhất vùng Ural, cũng như thác nước mùa vụ Kuk-Karauk thường chảy xiết nhất vào mùa xuân.
Lịch sử Trái Đất qua cảnh quan: Những điểm chung của các công viên địa chất mới
Các công viên địa chất mới của UNESCO năm 2026 cho thấy lịch sử Trái Đất đa dạng đến nhường nào – từ những vùng biển cổ xưa và rạn san hô đến các hệ thống karst và cảnh quan băng hà. Những khu vực này trở thành một phần của mạng lưới toàn cầu, nơi di sản thiên nhiên được coi trọng như một giá trị mang tầm quốc tế.
"Mỗi cấu trúc đá, mỗi hẻm núi và mỗi hóa thạch đều kể một câu chuyện thuộc về toàn nhân loại. Chỉ trong vòng mười năm, các công viên địa chất toàn cầu của UNESCO đã chứng minh rằng việc bảo vệ di sản địa chất cũng đồng nghĩa với việc thúc đẩy khoa học, tăng cường giáo dục và nâng cao khả năng phục hồi cho cộng đồng địa phương. Điều gắn kết 241 địa danh tại 51 quốc gia không chỉ nằm ở tầm quan trọng về địa chất, mà còn là khát vọng chung trong việc truyền bá tri thức, luôn đặt lợi ích của cộng đồng địa phương làm trọng tâm" – ông Khaled El-Enany, Tổng Giám đốc UNESCO, khẳng định.
Việc mở rộng mạng lưới công viên địa chất phản ánh sự quan tâm ngày càng tăng của thế giới đối với việc bảo tồn những vùng thiên nhiên độc đáo – không chỉ với tư cách là đối tượng nghiên cứu khoa học, mà còn là không gian bồi đắp văn hóa, lịch sử và bản sắc của cả một vùng miền.
