Vào tháng 8 năm 2026, trên kho lưu trữ triết học PhilArchive đã xuất hiện một công trình nghiên cứu thách thức giả định cơ bản của thần kinh học hiện đại: tác giả đưa ra khái niệm "siêu ý thức" — một trạng thái ý thức hoàn toàn độc lập với việc xử lý thông tin và các quy trình tính toán. Theo quan điểm của tác giả, trạng thái như vậy tồn tại và vận hành mà không cần tín hiệu đầu vào, các biểu hiện nội tại hay bất kỳ sự tương tác nào với dữ liệu. Nếu điều này là chính xác, thì tất cả các lý thuyết thống trị về ý thức đều cần phải được xem xét lại.
Ba học thuyết chính hiện đang nằm trong tầm ngắm của những lời chỉ trích này.
Lý thuyết Thông tin Tích hợp của Giulio Tononi (được đề xuất vào năm 2004) gắn kết ý thức với giá trị Φ — một thước đo toán học về sự tích hợp nhân quả bên trong một hệ thống.
Lý thuyết Không gian làm việc Chung, được Bernard Baars khởi xướng vào năm 1988 và phát triển bởi Stanislas Dehaene, xem ý thức là kết quả của việc truyền phát thông tin rộng rãi vào không gian làm việc toàn cầu của não bộ.
Xử lý Dự đoán của Karl Friston (được hình thức hóa vào đầu những năm 2000 thông qua nguyên lý năng lượng tự do) dựa trên giả định rằng não bộ liên tục giảm thiểu các sai số dự đoán bằng cách không ngừng cập nhật mô hình về thế giới. Cả ba cách tiếp cận này đều giả định một cơ chế chung: ý thức không thể tách rời khỏi việc trao đổi thông tin. Nếu siêu ý thức tồn tại mà không cần dữ liệu, thì những lý thuyết này không hẳn là sai, mà chỉ là chưa đầy đủ.
Phương pháp luận của công trình này hoàn toàn mang tính triết học: tác giả không thực hiện thí nghiệm mà tập trung phân tích các nền tảng logic của những lý thuyết hiện có. Câu hỏi then chốt được đặt ra là: liệu có mô hình nào đã biết có thể mô tả được một trạng thái ý thức hoàn toàn bị cắt đứt khỏi thông tin đầu vào, ký ức và các biểu hiện nội tại hay không? Câu trả lời dường như là phủ định. Nhưng điều này ngay lập tức nảy sinh vấn đề thứ hai: làm thế nào chúng ta có thể phát hiện và xác nhận sự tồn tại của một trạng thái như vậy bằng thực nghiệm, nếu theo định nghĩa, nó không để lại bất kỳ dấu vết nào trong thế giới vật lý?
Hãy tưởng tượng một căn phòng nơi mọi cửa sổ và cửa ra vào đều được đóng kín mít, không có màn hình, không cảm biến và cũng không có ký ức. Theo cách hiểu thông thường, không có trải nghiệm nào có thể phát sinh ở đó — bởi ý thức đòi hỏi phải có đầu vào. Nhưng khái niệm siêu ý thức lại khẳng định điều ngược lại: chính trong sự cô lập hoàn toàn với thông tin như vậy, một ý thức đích thực và không bị biến dạng mới nảy sinh. Nó không phải là sản phẩm phụ của quá trình tính toán, mà là một điều kiện gốc, có trước bất kỳ quá trình xử lý dữ liệu hay tiến trình vật lý nào về mặt logic.
Công trình này không tham vọng đưa ra bằng chứng thực nghiệm mà chủ động duy trì trong khuôn khổ phân tích logic. Tuy nhiên, giá trị của nó nằm ở việc vạch ra một điểm mù: hầu hết các lý thuyết hiện đại về ý thức đều ngầm định rằng nếu không có trao đổi thông tin thì ý thức là không thể. Chuyện gì sẽ xảy ra nếu giả định này sai lầm? Nếu nó sai, thì những nỗ lực tạo ra ý thức nhân tạo thông qua việc mô phỏng các thuật toán có thể là một hướng đi sai lầm về mặt nguyên tắc. Ngoài ra, các tiêu chí lâm sàng để đánh giá ý thức ở những bệnh nhân không thể giao tiếp hoặc bệnh nhân trong trạng thái ý thức tối thiểu cũng có thể không còn phù hợp — vì chúng dựa trên việc ghi nhận phản ứng với thông tin chứ không phải dựa trên bản thân ý thức.
Do đó, khái niệm mới này không chỉ đơn thuần là thêm một từ mới vào từ điển triết học. Nó chỉ ra giới hạn logic của tất cả các cách tiếp cận lấy thông tin làm trung tâm và buộc chúng ta phải tự hỏi lại: liệu chúng ta có thực sự hiểu ý thức là gì?
