Tropikalne sawanny i łąki długo uważano za wygodne „puste” terytoria: łatwiej je zaorać lub wypasać, niż zrozumieć, jak są zbudowane. Tematyczny wybór artykułów w Annals of Botany podważa to wyobrażenie. Nosi tytuł „Advances in Cerrado and tropical grassland plant biology – diversity, functioning, resilience and conservation” i poświęcony jest różnorodności, funkcjonowaniu, odporności i ochronie tych ekosystemów. Razem artykuły pokazują, że za zewnętrzną prostotą otwartych krajobrazów kryje się złożony system przetrwania, który nauka dopiero zaczyna naprawdę odszyfrowywać.
Cerrado, czyli brazylijska sawanna, to drugi pod względem wielkości region biogeograficzny Ameryki Południowej, niemal w całości złożony z otwartych ekosystemów. Pod względem różnorodności roślin jest to najbogatsza tropikalna sawanna świata, ale zarazem jedna z najbardziej wrażliwych: w ciągu ostatnich czterdziestu lat około 40 % jej obszaru przynajmniej raz spłonęło, a niemal połowa pierwotnej roślinności została już utracona. Rośliny wykształciły tu strategie życia w warunkach ognia, ubogich gleb i sezonowej suszy. Charakterystycznym przykładem jest stosunek biomasy podziemnej do nadziemnej: na łąkach i sawannach korzeni jest stosunkowo więcej niż pędów, co jest przystosowaniem do niedoboru wody i składników odżywczych. Dlatego cerrado nazywa się czasem „odwróconym lasem”.
Nowe eksperymenty pomagają zrozumieć, kiedy rośliny zaczynają przeżywać pożary. W przypadku gatunków trawiastych cerrado przeżywalność po ogniu już w trzecim miesiącu życia przekracza 50 %, na kolejnych etapach wzrasta powyżej 70 %, a u roślin starszych niż rok zbliża się do 100 %. Jednocześnie pożar przed rozpoczęciem pory suchej wyraźnie spowalnia regenerację. Innymi słowy, odporność kształtuje się stopniowo, a termin wypalania ma znaczenie.
Kluczową rolę odgrywają organy podziemne. W przeglądzie dotyczącym przystosowań roślin cerrado do pożarów wykazano, że merystemy, czyli tkanki wzrostowe, u wielu gatunków są chronione właśnie pod ziemią, a nad ziemią osłania je gruba kora. Po pożarze warstwa trawiasta szybko zakwita i wydaje nasiona, które trafiają do glebowego banku nasion, a następnie wracają do zbiorowiska. Wyobraźcie sobie stary dąb w parku: korona może ucierpieć od burzy, ale korzenie i śpiące pąki pozostają żywe i wypuszczają nowe pędy. Roślinność naziemna w cerrado również może zanikać, na przykład przy orce, ale podziemne rezerwy pozwalają zbiorowisku się odbudować.
Praktyczna wartość tej wiedzy polega na tym, że wskazuje, gdzie szukać punktów oparcia dla odbudowy. Tam, gdzie tradycyjne metody ochrony działają słabo, podziemne mechanizmy odnawiania mogą stać się podstawą działań rehabilitacyjnych: na przykład wyboru terminów wypalania i doboru gatunków do nasadzeń. Trzeba jednak pamiętać, że informacji o podziemnych cechach roślin wciąż jest zbyt mało: według danych bazy większość zapisów dotyczy liści i ogólnego wyglądu rośliny, a cechy korzeniowe i reprodukcyjne są reprezentowane słabiej.
Temu problemowi ma zaradzić baza danych Cerrado Plant Traits (CPT). To otwarty projekt, który łączy i standaryzuje dane o cechach funkcjonalnych roślin brazylijskiego cerrado. Obecnie zawiera 113 859 zapisów o cechach 2134 taksonomicznie zweryfikowanych gatunków z 150 rodzin, zebranych z 148 zbiorów danych. Zapiski obejmują zarówno obszary zachowane, jak i zdegradowane oraz odtworzone. Dzięki temu naukowcy mogą sprawdzać, jak cechy roślin zmieniają się wzdłuż gradientów ognia, gleb i klimatu, oraz porównywać zbiorowiska na granicy lasu i sawanny. Takie narzędzie samo w sobie nie przewiduje przyszłości, ale daje podstawę do weryfikacji hipotez o tym, które zbiorowiska okażą się odporniejsze, oraz do planów ochrony i odbudowy.
Aby lepiej chronić te ekosystemy, warto wspierać badania podziemnych organów roślin i uzupełniać bazy danych o cechach, zwłaszcza w zakresie korzeni i nasion, oraz dzielić się tymi danymi z praktykami zajmującymi się odbudową.
