Stel je voor dat je een boek leest, een probleem oplost of gewoon uit het raam kijkt. Plotseling lijkt het alsof iemand op de 'pauzeknop' drukt. Er zijn dan geen gedachten, herinneringen of innerlijke beelden in je hoofd. Een seconde later is alles weer normaal, maar deze korte onderbreking lijkt uit het geheugen te verdwijnen.
Neurobiologen van het Parijse Herseninstituut hebben precies dit fenomeen onderzocht.
Tijdens langdurige cognitieve tests meldden de deelnemers dat hun bewustzijn op bepaalde momenten volledig leeg was; er waren geen woorden, geen visuele beelden en geen innerlijke sensaties. Tegelijkertijd toonde elektro-encefalografie (EEG) opvallende veranderingen in de hersenactiviteit aan.
Tijdens deze momenten nam de functionele connectiviteit van de hersenschors af, wat betekent dat de interactie tussen verder afgelegen hersengebieden zwakker werd. Ook de efficiëntie van de visuele informatieverwerking verminderde, en de late positieve component van opgewekte potentialen (P300), die ongeveer 250-300 milliseconden na een visuele stimulus optreedt en de bewuste verwerking ervan weerspiegelt, verdween vrijwel volledig.
Wetenschappers noemen dit fenomeen 'mind blanking', oftewel 'mentale leegte'. Dit verschilt fundamenteel van het bekende 'mind-wandering' of gedachten dwalen. Tijdens 'mind-wandering' blijft het brein namelijk actief bezig met interne beelden, herinneringen en overpeinzingen, hoewel deze niet gerelateerd zijn aan de taak. Bij 'mentale leegte' stopt de stroom van bewuste inhoud tijdelijk volledig.
Volgens de onderzoekers kunnen dergelijke episodes 5 tot 20 procent van de wakkere tijd beslaan. Ze treden meestal op na langdurige mentale inspanning, bij vermoeidheid, slaapgebrek of tijdens bepaalde meditatiepraktijken.
Wat gebeurt er in het brein?
Een van de belangrijkste hypothesen is dat afzonderlijke delen van de hersenschors kortstondig in een staat verkeren die lijkt op lokale slaap. In tegenstelling tot normale slaap 'schakelen' slechts enkele neurale netwerken uit, terwijl de overige actief blijven.
Hierdoor blijft de persoon wakker en kan hij reageren op externe prikkels en eenvoudige handelingen uitvoeren. De mechanismen die zorgen voor de vorming van bewuste gedachten en waarnemingen werken echter tijdelijk niet. Dit is vooralsnog de meest waarschijnlijke verklaring en nog geen definitief bewezen mechanisme.
Wat betekent dit voor bewustzijnstheorieën?
De onderzoeksresultaten bleken bijzonder interessant te zijn voor de hedendaagse bewustzijnswetenschap.
Volgens de theorie van het 'globale werkgeheugen' ontstaat een bewuste ervaring wanneer informatie zich verspreidt over een breed netwerk van hersengebieden. Tijdens 'mentale leegte' verzwakken de signalen van een dergelijke globale informatieverspreiding aanzienlijk, wat goed overeenkomt met dit model.
De hogere-ordetheorie wordt geconfronteerd met een andere vraag. Als er geen gedachten aanwezig zijn tijdens een moment van 'mentale leegte', hoe kan een persoon dan achteraf melden dat hij nergens aan dacht? Waarschijnlijk wordt het besef van de afwezigheid van gedachten pas gevormd nadat deze toestand is beëindigd.
Tegelijkertijd komen de resultaten overeen met het idee dat een basisniveau van waakzaamheid kan worden gehandhaafd door lokale activiteit van neurale netwerken, zelfs zonder volledige globale informatie-uitwisseling tussen verschillende hersengebieden.
Een goede analogie is die van een computer.
Soms valt het beeldscherm even uit, terwijl de processor gewoon doorgaat met berekeningen. De computer is niet uitgeschakeld; alleen het beeld is tijdelijk verdwenen.
Mogelijk gebeurt er iets soortgelijks tijdens momenten van 'mentale leegte'. Het brein blijft dan functioneren, onderhoudt vitale functies en reageert op de omgeving, maar stopt kortstondig met het vormen van de subjectieve inhoud van het bewustzijn.
Waarom is dit belangrijk?
Onderzoekers merken op dat episodes van 'mentale leegte' vaker voorkomen bij mensen met aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) en angststoornissen.
Als de kenmerkende elektro-encefalografische markers van deze toestand definitief bevestigd kunnen worden, kunnen ze een nieuw instrument vormen voor het bestuderen van aandachtsstoornissen en de mechanismen van het bewustzijn. De weg naar klinische toepassing is echter nog lang; aanvullend onderzoek is noodzakelijk.
Een bredere blik
Dit onderzoek benadrukt dat het bewustzijn mogelijk helemaal geen ononderbroken stroom van ervaringen is. Het lijkt eerder op een film, waarin nauwelijks waarneembare pauzes bestaan tussen de verschillende beelden.
Mogelijk helpen juist deze korte momenten van innerlijke stilte om een van de meest complexe raadsels van de moderne neurowetenschap te ontrafelen: hoe de activiteit van miljarden neuronen zich vertaalt in de subjectieve ervaring van het 'zelf'.
