Een gedachte ontstaat bijna onmiddellijk. Daarna verschijnt de volgende, dan een herinnering, een zorg, een plan voor de avond — en na een paar minuten ontdekken we dat we mentaal heel ergens anders zijn dan waar we waren. Meditatie begint precies op dat moment: een persoon merkt dat de aandacht is afgedwaald en brengt die terug.
Op het eerste gezicht is er bijna niets bijzonders aan. Maar als je deze handeling regelmatig herhaalt, verandert het in een training van de hersensystemen die verantwoordelijk zijn voor aandacht en zelfregulatie.
Neuropsycholoog Gabriël Martin Vilieda Villafaña van de Nationale Autonome Universiteit van Mexico benadrukt dat het doel van meditatie helemaal niet is om je hoofd leeg te maken en te stoppen met denken. Gedachten blijven opkomen. De praktijk bestaat uit het vermogen om hun verschijnen op te merken en de aandacht opnieuw te richten op de ademhaling, lichaamsgevoelens of wat er op dit moment gebeurt.
Achter deze eenvoudige handeling schuilt het werk van een heel netwerk van hersengebieden. Daartoe behoren de prefrontale cortex, die betrokken is bij de controle van aandacht en gedrag, de anterieure cingulate cortex, die verband houdt met foutdetectie en het schakelen van aandacht, de insula, die interne lichaamssignalen verwerkt, en ook de hippocampus en de amygdala — structuren die nauw verbonden zijn met geheugen en emotionele reacties.
Hoe merkbaar de gevolgen van een dergelijke training zijn, probeerden onderzoekers vast te stellen in een grote meta-analyse, waarin 111 gerandomiseerde onderzoeken en meer dan 9 500 deelnemers werden samengevoegd. Het resultaat was juist interessant vanwege de gematigdheid ervan. Regelmatige meditatiebeoefening werd in verband gebracht met kleine of matige verbeteringen in executieve aandacht, werkgeheugen, responsinhibitie, het vermogen om te schakelen tussen taken en het vasthouden van aandacht. Er werd echter geen overtuigende verbetering gevonden in het episodisch geheugen en de snelheid van informatieverwerking.
Met andere woorden, meditatie maakt niet het hele brein 'krachtiger'. Het traint eerder bepaalde processen — vooral het vermogen om aandacht te sturen en het moment op te merken waarop die wegglijdt.
Niet minder interessant is de emotionele kant van dit proces. Ons brein is in staat om te reageren op een dreiging, een onaangename herinnering of een angstige gedachte nog voordat we de tijd hebben om uitgebreid na te denken over wat er gebeurt. Systemen die verband houden met emotionele reacties, waaronder de amygdala, worden geactiveerd.
Onderzoek naar meditatie laat zien dat regelmatige beoefening in verband kan worden gebracht met een verandering in de interactie tussen corticale controlesystemen en gebieden die betrokken zijn bij emotionele reactiviteit. Dit betekent niet dat angst, bezorgdheid of irritatie verdwijnen. Het betekent eerder dat een persoon een opkomende reactie eerder kan opmerken en de mogelijkheid krijgt om er niet automatisch aan toe te geven.
En hier raakt meditatie aan een van de meest interessante vragen van de neurowetenschap van het bewustzijn.
Gewoonlijk denken we niet alleen, maar bevinden we ons ook gemakkelijk in onze eigen gedachte. Een herinnering grijpt de aandacht, angst verandert in een reeks scenario's, irritatie in actie. Tijdens de beoefening verschijnt er een extra stap: de persoon merkt het feit zelf op dat hij nu denkt, voelt of zich herinnert.
Deze toestand wordt meta-bewustzijn genoemd.
In plaats van 'ik maak me zorgen' ontstaat er een andere ervaring: 'ik merk op dat er nu bezorgdheid opkomt'. De inhoud van het bewustzijn blijft hetzelfde, maar de relatie ernaartoe verandert.
Er is nog geen reden om te beweren dat meditatie nieuwe 'centra van bewustzijn' creëert of op zichzelf het fenomenale bewustzijn uitbreidt. Onderzoek toont echter aan dat het processen kan trainen die bepalen hoe we onze aandacht richten op onze eigen innerlijke ervaring en hoe automatisch we erop reageren.
Effecten worden ook op andere gebieden gevonden. Een meta-analyse van 18 gerandomiseerde onderzoeken met meer dan 1 600 personen toonde aan dat mindfulness-oefeningen de slaapkwaliteit kunnen verbeteren in vergelijking met sommige niet-specifieke controle-interventies. Maar vergeleken met gespecialiseerde behandelmethoden voor slaapstoornissen werd geen duidelijk voordeel gevonden.
Daarom is het wetenschappelijke beeld veel interessanter dan de beloften dat meditatie het brein zou kunnen 'herprogrammeren'. Het is geen wondermiddel, en de mate van het effect hangt af van het type beoefening, de duur van de sessies en individuele kenmerken van de persoon.
Maar misschien zit het belangrijkste mechanisme verscholen in een zeer eenvoudige, herhaalde handeling. De aandacht dwaalde af met een gedachte. De persoon merkte het op. En bracht die terug. Een paar seconden later dwaalde die weer af — en werd opnieuw teruggebracht.
Meditatie blijkt geen training in het afwezig zijn van gedachten, maar een training in het terugkeren.
Gedachten blijven opkomen. Emoties blijven. Het brein blijft reageren op wat er gebeurt. Maar tussen de innerlijke gebeurtenis en de automatische reactie kan geleidelijk ruimte ontstaan voor een bewuste respons.
En juist dat kleine tussenruimte is misschien wel een van de meest interessante resultaten van de beoefening.
