‘Wat denkt hij over mij? En hoe zal hij handelen als hij doorheeft wat ik wil?’ Zulke vragen komen op bij onderhandelingen, gesprekken tussen vrienden en zelfs aan de familietafel. We nemen in gedachten de plaats van de ander in en proberen ons vervolgens voor te stellen hoe hij ons ziet. In de psychologie noemt men dit vermogen mentaliseren, of ‘theory of mind’.
Een onderzoek dat op 10 oktober 2026 werd gepubliceerd in Nature Communications, laat een opmerkelijk resultaat zien: mensen met plaatselijke beschadigingen van de mediale prefrontale cortex behielden het vermogen tot complex redeneren over de gedachten van een ander in een strategisch sociaal spel. Dit gebied ligt aan de binnenkant van de frontale kwabben en wordt al lang beschouwd als een belangrijke deelnemer aan sociale cognitie.
De onderzoekers vergeleken deelnemers met beschadigingen in dit gebied, patiënten met beschadigingen in andere hersengebieden en mensen zonder zulke beschadigingen. Deelnemers uit de eerste groep ontvingen een vergelijkbare beloning en gebruikten vergelijkbare strategieën van mentaliseren. Toch hadden zij meer tijd nodig om beslissingen te nemen. Volgens computationele modellering waren zij geneigd meer bewijs te verzamelen voordat zij een definitieve keuze maakten. De auteurs veronderstellen dat de mediale prefrontale cortex strategische beslissingen ondersteunt, terwijl het onderzochte vermogen om over andermans gedachten te redeneren bij beschadiging ervan behouden kan blijven.
Hier ontstaat een wetenschappelijke paradox. Wanneer een hersengebied actief is tijdens een bepaalde taak, ligt het voor de hand aan te nemen dat juist dat gebied het bijbehorende vermogen levert. Deelname en onvervangbaarheid zijn echter verschillende eigenschappen. Men kan zich een orkest voorstellen: de klank van één instrument is duidelijk hoorbaar, terwijl de melodie wordt gedragen door de wisselwerking van vele musici. Onderzoek naar beschadigingen helpt vaststellen welke onderdelen van het gezamenlijke werk van een bepaald gebied afhangen.
In het dagelijks leven lijkt het begrijpen van een ander soms bijna telepathisch. De een zoekt nog naar woorden, terwijl de ander zijn zin al afmaakt. Zo’n samenvallen wekt verbazing: hoe slagen we erin een gedachte op te vangen voordat zij is uitgesproken?
Communicatie kent talloze subtiele aanwijzingen: intonatie, gezichtsuitdrukking, blikrichting, pauzes en een gedeelde relationele geschiedenis. Vertrouwdheid met iemand helpt zijn reacties te voorspellen, en geslaagde gissingen kunnen het gevoel geven rechtstreeks toegang tot andermans gedachten te hebben. Toch verdienen zowel het vertrouwen in de eigen gissing als de juistheid ervan aparte aandacht: soms menen we de gesprekspartner uitstekend te hebben begrepen, terwijl hij aan de woorden heel een andere betekenis gaf.
Telepathie als veronderstelde overdracht van gedachten buiten de bekende communicatiekanalen is een afzonderlijke onderzoeksvraag. In het beschreven werk werd zij niet getoetst. Het behoud van mentaliseren na beschadiging van een hersengebied is op zichzelf evenmin een bewijs voor zulke overdracht: om die te toetsen zouden speciale experimenten nodig zijn die de gebruikelijke manieren van informatie-uitwisseling uitsluiten.
De onderzoeksresultaten hebben betrekking op een bepaalde spelopdracht. Alledaags begrip van mensen omvat veel meer: het herkennen van emoties, tact, medeleven, het interpreteren van toespelingen. Om de conclusies op dit hele spectrum over te dragen is aanvullend onderzoek nodig. Ook mogelijke compensatie door andere hersensystemen blijft een vraag die getoetst moet worden.
Om mensen met hersenschade te helpen is de vraagstelling zelf belangrijk: welke vermogens zijn behouden en onder welke voorwaarden kan iemand er gebruik van maken? Het al dan niet slagen van het antwoord en de tijd die daarvoor nodig is, verdienen aparte aandacht. Een pauze voor een beslissing kan samengaan met een behouden vermogen om rekening te houden met het standpunt van een ander.
Het nieuwe werk verfijnt de inzichten in hoe sociaal denken is georganiseerd.
De volgende vraag is welke verbindingen het mogelijk maken het begrip van een ander te behouden wanneer een deel van het systeem beschadigd is. Het antwoord zal helpen dieper inzicht te krijgen in het vermogen waardoor een gesprek een ontmoeting van twee innerlijke werelden wordt.
