„Co on o mnie myśli? I jak postąpi, jeśli domyśli się, czego chcę?” Podobne pytania pojawiają się w negocjacjach, rozmowach z przyjaciółmi, a nawet przy rodzinnym stole. W myślach zajmujemy miejsce drugiego człowieka, a następnie próbujemy wyobrazić sobie, jak on widzi nas. W psychologii tę zdolność nazywa się mentalizacją, czyli „teorią umysłu”.
Badanie opublikowane 10 października 2026 roku w Nature Communications, pokazuje ciekawy wynik: osoby z ogniskowymi uszkodzeniami przyśrodkowej kory przedczołowej zachowały zdolność do złożonego rozumowania o myślach drugiego człowieka w strategicznej grze społecznej. Obszar ten znajduje się na wewnętrznej powierzchni płatów czołowych i od dawna jest uważany za ważnego uczestnika poznania społecznego.
Badacze porównali uczestników z uszkodzeniami tego obszaru, pacjentów z uszkodzeniami innych części mózgu oraz osoby bez takich uszkodzeń. Uczestnicy pierwszej grupy otrzymywali porównywalną nagrodę i stosowali podobne strategie mentalizacji. Jednak podejmowanie decyzji zajmowało im więcej czasu. Zgodnie z modelowaniem obliczeniowym mieli skłonność do gromadzenia większej liczby przesłanek przed ostatecznym wyborem. Autorzy przypuszczają, że przyśrodkowa kora przedczołowa wspiera decyzje strategiczne, natomiast badana zdolność rozumowania o cudzych myślach może się utrzymywać mimo jej uszkodzenia.
Tu pojawia się naukowy paradoks. Gdy obszar mózgu jest aktywny podczas określonego zadania, naturalne jest przypuszczenie, że to właśnie on zapewnia odpowiednią zdolność. Jednak udział i niezbędność to różne właściwości. Można wyobrazić sobie orkiestrę: brzmienie jednego instrumentu słychać wyraźnie, a mimo to melodię podtrzymuje współdziałanie wielu muzyków. Badania uszkodzeń pomagają ustalić, które składniki wspólnej pracy zależą od konkretnego obszaru.
W codziennym życiu zrozumienie drugiego człowieka czasem wydaje się niemal telepatyczne. Jedna osoba jeszcze dobiera słowa, a druga już kończy jej zdanie. Takie współbrzmienie budzi zdziwienie: jak udaje nam się uchwycić myśl, zanim zostanie wypowiedziana?
Komunikacja ma wiele subtelnych wskazówek: intonację, wyraz twarzy, kierunek spojrzenia, pauzy i wspólną historię relacji. Znajomość z człowiekiem pomaga przewidywać jego reakcje, a trafne domysły mogą stwarzać wrażenie bezpośredniego dostępu do cudzych myśli. Przy tym pewność co do własnego domysłu i jego trafność zasługują na osobną uwagę: czasem wydaje nam się, że doskonale zrozumieliśmy rozmówcę, choć on nadawał słowom zupełnie inny sens.
Telepatia jako domniemane przekazywanie myśli poza znanymi kanałami komunikacji to odrębne zagadnienie badawcze. W opisanej pracy jej nie sprawdzano. Utrzymanie się mentalizacji po uszkodzeniu obszaru mózgu samo w sobie również nie stanowi dowodu na takie przekazywanie: do jego weryfikacji potrzebne byłyby specjalne eksperymenty wykluczające zwykłe sposoby wymiany informacji.
Wyniki badania dotyczą określonego zadania w grze. Codzienne rozumienie ludzi obejmuje znacznie więcej: rozpoznawanie emocji, wyczucie taktu, współczucie, interpretację aluzji. Przeniesienie wniosków na cały ten zakres wymaga dodatkowych badań. Możliwa kompensacja przez inne systemy mózgowe również pozostaje kwestią do sprawdzenia.
Aby pomagać osobom z uszkodzeniami mózgu, ważne jest samo postawienie pytania: jakie zdolności się zachowały i w jakich warunkach człowiek może z nich korzystać? Skuteczność odpowiedzi i czas potrzebny na jej udzielenie zasługują na osobną uwagę. Pauza przed decyzją może współistnieć z zachowaną zdolnością uwzględniania cudzego punktu widzenia.
Nowa praca doprecyzowuje wyobrażenia o tym, jak zorganizowane jest myślenie społeczne.
Kolejne pytanie brzmi: jakie powiązania pozwalają zachować rozumienie drugiego człowieka, gdy część systemu jest uszkodzona? Odpowiedź pomoże głębiej zrozumieć zdolność, dzięki której rozmowa staje się spotkaniem dwóch wewnętrznych światów.
