Một trong những tranh cãi kinh tế đáng chú ý nhất mùa thu này đang diễn ra ở California.
Sáu nhà đoạt giải Nobel về kinh tế — Daron Acemoglu, Abhijit Banerjee, Peter Diamond, Esther Duflo, Paul Krugman và Joseph Stiglitz — đã lên tiếng ủng hộ Dự luật 40, một sáng kiến đánh thuế một lần đối với khối tài sản lớn nhất của bang.
Đề xuất này là một khoản thuế lên tới 5% tính trên tài sản của những người có tài sản chịu thuế vượt quá 1 tỷ đô la và những người là cư dân California vào ngày 1 tháng 2026. Bất động sản, tài khoản hưu trí và một số tài sản khác không được tính vào.
Mục tiêu chính của sáng kiến là chăm sóc sức khỏe. 90% số tiền thu được phải được dành cho các chương trình y tế, còn phần 10% còn lại — cho hỗ trợ lương thực, các chương trình giáo dục và việc quản lý chính khoản thuế đó. Theo ước tính của chính quyền, con số có thể lên tới hàng chục tỷ đô la doanh thu bổ sung, được phân bổ trong nhiều năm.
Tại sao vấn đề này lại trở nên đáng chú ý đến vậy vào đúng thời điểm này? California vẫn là nơi sinh sống của vài trăm tỷ phú, phần lớn trong số họ có liên hệ với lĩnh vực công nghệ. Tổng tài sản của các tỷ phú California được ước tính vào khoảng $2,3 nghìn tỷ.
Trong những năm gần đây, khối tài sản của họ đã tăng vọt, đặc biệt là trong bối cảnh bùng nổ trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, những người ủng hộ Proposition 40 chỉ ra rằng tỷ lệ thuế so với mức tăng tài sản của những chủ sở hữu vốn lớn nhất vẫn ở mức tương đối thấp.
Chính điều này đã trở thành một trong những lập luận chính ủng hộ việc đánh thuế một lần đối với những khối tài sản siêu lớn.
Nhưng cuộc tranh luận hoàn toàn không chỉ có một chiều.
Những người phản đối Proposition 40 cảnh báo rằng loại thuế này có thể thúc đẩy những cư dân giàu có chuyển đi nơi khác, làm giảm nguồn thu thuế trong tương lai của bang và tạo ra khó khăn trong việc định giá các công ty tư nhân, tác phẩm nghệ thuật, sở hữu trí tuệ và những tài sản khác mà không thể chỉ nhìn vào màn hình giao dịch chứng khoán.
Ngược lại, những người ủng hộ cho rằng quy mô của khối tài sản tích lũy lớn đến mức khoản thu một lần sẽ không phá hủy nền kinh tế đổi mới sáng tạo, nhưng có thể mang lại cho ngành y tế một nguồn lực tài chính đáng kể.
Các nhà đoạt giải Nobel còn đi xa hơn: họ coi cuộc bỏ phiếu ở California như một thử nghiệm khả thi mà các bang và quốc gia khác sẽ theo dõi sát sao. Nếu mô hình như vậy tỏ ra khả thi về mặt chính trị và kinh tế, cuộc thảo luận về thuế đối với giới siêu giàu có thể có thêm động lực mới vượt xa khỏi California.
Cuộc bỏ phiếu sẽ diễn ra 3 tháng Mười Một năm 2026.
Hiện tại Proposition 40 có một chút lợi thế trong các cuộc thăm dò: khoảng 52% cử tri có khả năng đi bầu sẵn sàng ủng hộ sáng kiến, khoảng 46% phản đối. Nhưng vẫn còn thời gian trước khi bỏ phiếu, nên kết quả hiện vẫn còn để ngỏ.
Chính vì vậy cuộc bỏ phiếu tháng Mười Một sẽ không chỉ đáng quan tâm đối với California.
Vấn đề ở đây đã rộng hơn nhiều so với một loại thuế: xã hội sẵn sàng đi xa đến đâu trong việc phân phối lại những khối tài sản siêu lớn — và liệu có thể đồng thời duy trì đầu tư, đổi mới sáng tạo và sức hấp dẫn của khu vực đối với doanh nghiệp hay không.
Câu trả lời cho câu hỏi đó giờ đây sẽ do chính các cử tri đưa ra.
