Trong bối cảnh các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng thường xuyên, các nhà khoa học Mỹ đề xuất với nông dân không chỉ các giống mới mà còn một mô hình canh tác hoàn toàn khác. Ngũ cốc lâu năm Kernza có thể cải thiện triệt để đất đai bạc màu và làm cho mùa màng trở nên miễ nhiễm với hạn hán và mưa lớn tàn phá.
Nông nghiệp truyền thống, cung cấp lúa mì, ngô và gạo cho nhân loại, được xây dựng trên các cây trồng hàng năm. Mỗi năm, nông dân buộc phải cày đất, gieo hạt, bón phân và thu hoạch, sau đó đất trống trơ. Chu kỳ này có cái giá sinh thái cao: đất mất cấu trúc, carbon được giải phóng vào khí quyển, và lớp đất màu mỡ trên cùng dễ dàng bị phá hủy bởi gió và nước.
Nhưng vấn đề này có thể có một giải pháp cơ bản, đang được thử nghiệm và áp dụng tại Mỹ.
Bí mật dưới lòng đất: tại sao Kernza thay đổi cuộc chơi
Kernza là một loại cỏ dại đã được thuần hóa Cỏ lúa mì trung gian (Thinopyrum intermedium). Khác với lúa mì thông thường phải gieo hàng năm, Kernza là cây lâu năm. Sau khi thu hoạch, nó không chết mà tiếp tục phát triển, tạo thành một lớp phủ xanh dày đặc bảo vệ đất quanh năm.
Tuy nhiên, bí mật chính của việc cải tạo đất không nằm trên bề mặt mà nằm sâu dưới lòng đất.
Hệ thống rễ của lúa mì thông thường chỉ ăn sâu tối đa 1–1,5 mét. Rễ của Kernza có thể xuyên sâu tới 3,5–4,5 mét. Mạng lưới ngầm khổng lồ này hoạt động như một máy bơm tự nhiên và đồng thời là cốt thép:
- Tích lũy chất hữu cơ: Khi rễ chết đi và tái sinh, chúng để lại trong đất một lượng lớn chất hữu cơ, tự nhiên bón phân và cải tạo cấu trúc đất.
- Cô lập carbon: Cây lâu năm hoạt động như một miếng bọt biển mạnh mẽ, bơm khí CO2 từ khí quyển xuống sâu trong đất, giúp chống lại hiệu ứng nhà kính.
Lá chắn kép chống lại thời tiết cực đoan
Chính hệ thống rễ sâu làm cho Kernza trở thành câu trả lời lý tưởng cho hai tai họa chính của khí hậu hiện đại: hạn hán và mưa lớn bất thường.
- Khả năng chịu hạn: Khi lớp đất bề mặt khô cằn và cây trồng hàng năm bắt đầu chết vì thiếu ẩm, Kernza vẫn tiếp tục hút nước từ các tầng nước ngầm sâu. Rễ của nó vươn tới nguồn nước mà rễ lúa mì thông thường không thể chạm tới.
- Bảo vệ khỏi mưa lớn và lũ lụt: Lượng mưa cực đoan ngày càng thường xuyên trút xuống các vùng nông nghiệp, cuốn trôi lớp đất mặt (xói mòn) và rửa trôi phân bón xuống nước ngầm. Lớp cỏ dày đặc và bộ rễ đan xen của Kernza giữ đất chặt như đinh đóng cột. Trong mưa lớn, nước không chảy thành dòng xiết phá hoại đồng ruộng mà thấm xuống như qua miếng bọt biển, giữ ẩm cho những giai đoạn khô hạn sau đó.
Từ phòng thí nghiệm đến bàn ăn của người tiêu dùng
Trong một thời gian dài, ngũ cốc lâu năm bị coi là chuyện khoa học viễn tưởng, vì các nhà chọn giống không thể khiến cỏ dại hoang dã cho ra hạt đủ to và sai quả. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, Viện Trái Đất (The Land Institute) đã đạt được những tiến bộ vượt bậc.
Ngày nay, Kernza không chỉ là thí nghiệm trên những cánh đồng thử nghiệm. Loại hạt này đã được sử dụng thành công cho mục đích thương mại. Từ nó, người ta sản xuất ra bột mì giàu protein và chất xơ, có chỉ số đường huyết thấp. Trên thị trường đã xuất hiện mì ống, bánh mì giòn, ngũ cốc ăn sáng và cả bia thủ công ủ từ Kernza. Các thương hiệu sinh thái và các tập đoàn thực phẩm lớn đang tích cực thu mua loại hạt này để giảm dấu chân carbon của họ.
Thách thức trong tương lai
Mặc dù có những lợi ích sinh thái rõ ràng, Kernza vẫn phải đối mặt với thách thức nông học chính — năng suất. Hiện tại, năng suất của nó vẫn thua xa lúa mì truyền thống. Tuy nhiên, các nhà chọn giống đang sử dụng cả phương pháp lai tạo cổ điển lẫn công nghệ gen hiện đại để tăng kích thước hạt và năng suất tổng thể của cây trồng mỗi năm.
Tiếng vang ở châu Âu và thế giới
Nông dân và các nhà môi trường châu Âu đang theo dõi sát sao những phát triển của Mỹ. Trong khuôn khổ triển khai 'Thỏa thuận Xanh châu Âu' (European Green Deal), EU đặt ra các mục tiêu đầy tham vọng về giảm sử dụng thuốc trừ sâu và phục hồi đa dạng sinh học. Việc áp dụng các loại cây trồng lâu năm như Kernza có thể trở thành yếu tố then chốt trong chiến lược của châu Âu nhằm xây dựng một nền nông nghiệp bền vững và trung hòa khí hậu.
Chuyển từ cây trồng hàng năm sang cây ngũ cốc lâu năm không chỉ đơn thuần là thay thế loài cây này bằng loài cây khác. Đó là sự thay đổi chính mô hình canh tác: từ việc bòn rút thiên nhiên sang phục hồi nó, nơi người nông dân thu hoạch mà không gây hại cho đất, mà còn giúp đất chữa lành.
