Điều gì sẽ xảy ra nếu âm nhạc có khả năng chờ đợi người nghe của nó?
Không phải hàng năm. Không phải hàng thế kỷ. Mà là cả một thiên niên kỷ.
Và một ngày nào đó sẽ vang lên trở lại.
Đây chính là kết quả của dự án nghiên cứu châu Âu REPERTORIUM, chính thức khởi động vào ngày 1 tháng 1 năm 2023 trong khuôn khổ chương trình Horizon Europe.
Tên dự án là viết tắt của Researching and Encouraging the Promulgation of European Repertory through Technologies Operating on Records Interrelated Utilising Machines — nghiên cứu và bảo tồn di sản âm nhạc châu Âu bằng trí tuệ nhân tạo và công nghệ kỹ thuật số.
Trong ba năm, một nhóm nghiên cứu quốc tế gồm các nhà khoa học từ Tây Ban Nha, Ý, Pháp, Đức, Phần Lan, Hà Lan, Litva và Vương quốc Anh đã quy tụ các nhà âm nhạc học, nhà sử học, chuyên gia về trí tuệ nhân tạo và công nghệ kỹ thuật số.
Mục tiêu của họ thật phi thường.
Không phải là sáng tác nhạc mới.
Mà là giúp thế giới hiện đại lắng nghe lại những âm nhạc gần như đã biến mất khỏi ký ức văn hóa.
Nền tảng của dự án là bộ sưu tập độc đáo Atelier de Paléographie Musicale — xưởng ký tự âm nhạc cổ điển của tu viện Solesmes ở Pháp.
Trong hơn một trăm năm, các tu sĩ dòng Benedict đã thu thập và chụp ảnh các bản thảo âm nhạc thời Trung cổ từ các thư viện trên khắp châu Âu. Theo thời gian, bộ sưu tập này đã trở thành một trong những kho lưu trữ quan trọng nhất về Gregorian chant — một truyền thống âm nhạc có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của văn hóa châu Âu.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu một kho lưu trữ như vậy bằng tay là điều gần như không thể.
Và đây là lúc công nghệ hiện đại phát huy tác dụng.
Sử dụng các phương pháp xử lý ảnh kỹ thuật số, nhận dạng quang học ký hiệu âm nhạc cổ và các thuật toán trí tuệ nhân tạo, các nhà nghiên cứu đã số hóa hàng chục nghìn hình ảnh bản thảo và tạo ra nền tảng kỹ thuật số mở Medieval Music Manuscripts Online (MMMO). Nhờ đó, hàng nghìn nguồn tài liệu thời Trung cổ đã trở nên dễ dàng tiếp cận đối với các nhà nghiên cứu trên toàn thế giới, và nhiều bài thánh ca bị lãng quên lần đầu tiên được hệ thống hóa và nhận dạng.
Nhưng kết quả quan trọng nhất của dự án không hoàn toàn là công nghệ.
Vào tháng 1 năm 2025, tại Nhà thờ Salamanca lần đầu tiên trong kỷ nguyên hiện đại đã vang lên những bài thánh ca Gregorian, mà theo ước tính của các nhà nghiên cứu, có thể đã im lặng hơn một nghìn năm.
Các bài hát được thể hiện bởi dàn nhạc Schola Antiqua dưới sự chỉ huy của Juan Carlos Asensio Palacios — một trong những chuyên gia hàng đầu về âm nhạc thời Trung cổ.
Sau đó, vào ngày 21 tháng 11 năm 2025, các tác phẩm này đã được phát hành trong album đôi Beatæ Mariæ: Canto llano en la Catedral de Salamanca.
Như vậy, âm nhạc, tồn tại hàng thế kỷ chỉ trong các bản thảo cổ, một lần nữa trở thành một phần của không gian văn hóa sống động.
Và mặc dù bản thân dự án đã kết thúc vào cuối năm 2025, câu chuyện của nó vẫn tiếp tục.
Ngày nay, tất cả các tài liệu được số hóa và kết quả nghiên cứu đều được đặt trên nền tảng mở Medieval Music Manuscripts Online (MMMO), được hỗ trợ bởi DIAMM (Digital Image Archive of Medieval Music) thuộc Đại học Oxford. Điều này cho phép các nhạc sĩ, nhà nghiên cứu và tất cả những ai quan tâm đến âm nhạc thời Trung cổ làm việc tự do với các nguồn lịch sử độc đáo.
Nghiên cứu này cũng buộc chúng ta phải nhìn nhận lại vai trò của trí tuệ nhân tạo.
Thông thường, chúng ta xem nó như một công cụ để tạo ra cái mới.
Nhưng trong trường hợp này, nó đã đóng một vai trò khác.
Không phải là nhà soạn nhạc. Và không phải là tác giả. Mà là người phục hồi ký ức văn hóa.
Sự kiện này đã bổ sung gì vào âm thanh của hành tinh?
Đằng sau mỗi thuật toán mới, chúng ta thường chỉ thấy công nghệ. Nhưng đôi khi công nghệ trở thành một cây cầu. Không phải giữa con người và máy móc. Mà giữa quá khứ và hiện tại.
Dự án REPERTORIUM đã chứng minh rằng trí tuệ nhân tạo không chỉ có khả năng sáng tạo ra cái mới.
Nó có thể giúp con người lắng nghe lại những gì đã được tạo ra từ nhiều thế kỷ trước.
Và có lẽ, khám phá đáng kinh ngạc nhất không nằm ở trí tuệ nhân tạo.
Mà ở chính âm nhạc. Nó đã sống sót qua các tác giả của nó. Sống sót qua các thời đại. Sống sót qua các thế kỷ.
Và tất cả thời gian đó, nó dường như đang chờ đợi khoảnh khắc để được lắng nghe trở lại.
Nếu âm nhạc thực sự có khả năng chờ đợi người nghe hàng trăm năm…
Còn những tiếng nói nào từ quá khứ vẫn đang chờ đợi chúng ta học cách lắng nghe?
