Co by było, gdyby muzyka potrafiła czekać na swojego słuchacza?
Nie lata. Nie stulecia. Ale całe tysiąclecie.
I pewnego dnia znów zabrzmiała.
Właśnie taki był rezultat europejskiego projektu badawczego REPERTORIUM, oficjalnie rozpoczętego 1 stycznia 2023 roku w ramach programu Horizon Europe.
Nazwa projektu oznacza Researching and Encouraging the Promulgation of European Repertory through Technologies Operating on Records Interrelated Utilising Machines – badanie i ochrona europejskiego dziedzictwa muzycznego za pomocą sztucznej inteligencji i technologii cyfrowych.
Przez trzy lata międzynarodowy zespół badaczy z Hiszpanii, Włoch, Francji, Niemiec, Finlandii, Holandii, Litwy i Wielkiej Brytanii skupił muzykologów, historyków, specjalistów ds. sztucznej inteligencji i technologii cyfrowych.
Ich cel był niezwykły.
Nie napisać nowej muzyki.
Ale pomóc współczesnemu światu ponownie usłyszeć tę, która niemal zniknęła z pamięci kulturowej.
Podstawą projektu była unikalna kolekcja Atelier de Paléographie Musicale – warsztatu paleografii muzycznej klasztoru Solesmes we Francji.
Przez ponad sto lat mnisi benedyktyńscy gromadzili i fotografowali średniowieczne rękopisy muzyczne z bibliotek całej Europy. Z czasem kolekcja ta stała się jednym z najważniejszych archiwów śpiewu gregoriańskiego – tradycji muzycznej, która miała ogromny wpływ na rozwój kultury europejskiej.
Jednak ręczne badanie takiego archiwum jest praktycznie niemożliwe.
Właśnie tutaj z pomocą przyszły nowoczesne technologie.
Wykorzystując metody cyfrowego przetwarzania obrazów, optycznego rozpoznawania starożytnej notacji muzycznej i algorytmy sztucznej inteligencji, badacze zeskanowali dziesiątki tysięcy obrazów rękopisów i stworzyli otwartą platformę cyfrową Medieval Music Manuscripts Online (MMMO). Dzięki temu tysiące średniowiecznych źródeł stało się dostępnych dla badaczy na całym świecie, a wiele zapomnianych pieśni po raz pierwszy zostało usystematyzowanych i zidentyfikowanych.
Jednak najważniejszym rezultatem projektu nie były same technologie.
W styczniu 2025 roku w Katedrze w Salamance po raz pierwszy w erze nowożytnej zabrzmiały pieśni gregoriańskie, które według szacunków badaczy mogły milczeć ponad tysiąc lat.
Wykonał je zespół Schola Antiqua pod dyrekcją Juana Carlosa Asensio Palaciosa – jednego z czołowych specjalistów od muzyki średniowiecznej.
Później, 21 listopada 2025 roku, te utwory zostały wydane na podwójnym albumie Beatæ Mariæ: Canto llano en la Catedral de Salamanca.
W ten sposób muzyka, która przez wieki istniała jedynie w starożytnych rękopisach, ponownie stała się częścią żywej przestrzeni kulturowej.
I chociaż sam projekt zakończył się pod koniec 2025 roku, jego historia trwa nadal.
Dziś wszystkie zeskanowane materiały i wyniki badań są dostępne na otwartej platformie Medieval Music Manuscripts Online (MMMO), wspieranej przez DIAMM (Digital Image Archive of Medieval Music) na Uniwersytecie Oksfordzkim. Pozwala to muzykom, badaczom i wszystkim zainteresowanym muzyką średniowieczną na swobodną pracę z unikalnymi historycznymi źródłami.
To badanie skłania do nowego spojrzenia na rolę sztucznej inteligencji.
Najczęściej mówimy o niej jako o narzędziu tworzenia nowego.
Jednak w tym przypadku wystąpiła w innej roli.
Nie kompozytora. I nie autora. Ale renowatora pamięci kulturowej.
Co to wydarzenie dodało do brzmienia planety?
Za każdym nowym algorytmem często widzimy jedynie technologię. Ale czasami technologia staje się mostem. Nie między człowiekiem a maszyną. Ale między przeszłością a teraźniejszością.
Projekt REPERTORIUM pokazał, że sztuczna inteligencja potrafi nie tylko tworzyć nowe.
Może pomóc człowiekowi ponownie usłyszeć to, co zostało stworzone wieki temu.
I być może najdziwniejsze odkrycie nie tkwi w sztucznej inteligencji.
Ale w samej muzyce. Przeżyła swoich autorów. Przeżyła epoki. Przeżyła stulecia.
I przez cały ten czas jakby czekała na moment, aż zostanie ponownie usłyszana.
Jeśli muzyka rzeczywiście potrafi czekać na swojego słuchacza setki lat…
Jakie jeszcze głosy z przeszłości wciąż czekają, aż nauczymy się je słyszeć?
