Trước mặt người nghe là một cây đàn dương cầm thật. Những phím đàn bắt đầu chuyển động — nhưng không có ai ngồi sau cây đàn.
Con người đội chiếc mũ thực tế ảo lên, và không gian biến đổi. Bên cạnh hiện ra hình ảnh kỹ thuật số của nghệ sĩ dương cầm Yuja Wang. Cô chơi gần đến mức có thể nhìn rõ chuyển động của đôi bàn tay, đi vòng quanh cây đàn và thấy phần trình diễn từ một điểm nhìn mà khán giả của phòng hòa nhạc thông thường không thể có được.
Rồi đến cả khán phòng cũng biến mất. Âm nhạc mở ra bằng nước và lửa, dẫn dắt tới bầu trời đêm, đưa ta chìm vào những vực sâu núi lửa và làm cho không gian tràn ngập những sinh vật huyền ảo.
Đây không còn là một bản ghi âm buổi hòa nhạc, cũng không phải một bộ phim âm nhạc. Đây là nỗ lực tạo nên một hình thức gặp gỡ mới với âm thanh — một không gian mà người nghe có thể bước vào bên trong.
Khi cây đàn dương cầm trở thành một cánh cổng
ngày 15 tháng Chín năm 2026 tại Royal Festival Hall thuộc Southbank Centre ở London, phiên bản Anh của dự án sẽ khai mạc Chơi Đùa Với Lửa: Một Hành Trình Đắm Chìm Cùng Yuja Wang — «Chơi Đùa Với Lửa: Một Hành Trình Đắm Chìm Cùng Yuja Wang».
Dự án kết hợp âm nhạc cổ điển, thực tế ảo và thực tế hỗn hợp, âm thanh không gian, nghệ thuật thị giác và thơ ca. Buổi trình diễn kéo dài khoảng 45 phút, và khán giả có thể tự do di chuyển quanh cây đàn dương cầm hoặc đứng yên tại chỗ, quan sát không gian vật lý hòa quyện cùng không gian kỹ thuật số.
Dự án do VIVE Arts và Atlas V phối hợp cùng Lightroom thực hiện. Buổi trình diễn tại London sẽ kéo dài đến ngày 3 tháng một năm 2027 và nằm trong chương trình kỷ niệm 75 năm của Southbank Centre. Trang chính thức của sự kiện
Tác giả kịch bản, đạo diễn và giám đốc sáng tạo là Pierre-Alain Giraud — người chiến thắng chương trình Cannes Immersive. Các thế giới thị giác do nghệ sĩ người Iceland Gabriela Friðriksdóttir sáng tạo, nổi tiếng với những hình ảnh huyền ảo, trong đó cơ thể con người, các hình thái tự nhiên và những sinh thể thần thoại dường như cùng thuộc về một thực tại biến đổi không ngừng.
Thiết kế âm thanh không gian do người đoạt giải «Oscar» Nicolas Becker và Antoine Martin thực hiện.
Cần lưu ý rõ: đây là buổi ra mắt tại Anh, chứ không phải lần trình chiếu đầu tiên của dự án. Playing With Fire đã khai mạc ngày 14 tháng mười một năm 2025 tại Musée de la musique — Philharmonie de Paris, và sau đó được giới thiệu tại các địa điểm quốc tế khác.
Nghệ sĩ dương cầm không có trong khán phòng
Ở trung tâm không gian là một cây đàn Steinway Spirio thật — cây đàn dương cầm hòa nhạc công nghệ cao, có khả năng tái hiện phần trình diễn đã được ghi âm trước đó cùng với những khác biệt tinh tế nhất về lực, độ dài và tính chất của động tác nhấn phím.
Khi âm nhạc bắt đầu, các phím đàn và bàn đạp chuyển động như thể có một nghệ sĩ vô hình ngồi sau cây đàn.
Sau khi người xem đội chiếc kính VR VIVE Focus Vision, bên cạnh cây đàn dương cầm xuất hiện hình ảnh kỹ thuật số ba chiều của Yuja Wang. Để tạo ra hình ảnh này, người ta đã sử dụng công nghệ quay thể tích: nhiều camera ghi lại nghệ sĩ dương cầm từ nhiều điểm khác nhau trong không gian, cho phép thể hiện cô không phải như một video phẳng mà như một hình thể ba chiều bên trong thế giới ảo.
Người tham quan có thể tiến lại gần cây đàn, đi vòng quanh nó và quan sát màn trình diễn từ nhiều phía. Tùy thuộc vào vị trí của người đó, dự án chuyển từ thực tế hỗn hợp, nơi hình ảnh kỹ thuật số hòa quyện với khán phòng thật, sang một không gian ảo được tạo ra hoàn toàn.
Yuja Wang không hiện diện trực tiếp trong mỗi buổi trình diễn. Và thế nhưng những chuyển động, cách diễn giải, sắc thái của từng động tác chạm phím và thời gian âm nhạc của cô vẫn còn đó.
Một nghịch lý kỳ lạ xuất hiện: nghệ sĩ vắng mặt — phần trình diễn vẫn tiếp diễn.
Chín tác phẩm — chín thế giới
Yuja Wang đã đích thân chọn cho dự án chín tác phẩm của Bach, Chopin, Debussy, Ravel, Liszt, Stravinsky và Prokofiev.
Mỗi tác phẩm đều có một không gian thị giác riêng. Jeux d’eau của Ravel đưa người nghe vào một thế giới dưới nước. Âm nhạc của Stravinsky trải ra giữa lửa và những hình thái núi lửa. Trong những đoạn khác xuất hiện những phong cảnh lạnh giá, bầu trời đêm và những sinh thể huyền ảo không tuân theo vật lý thông thường.
Những hình ảnh không chỉ minh họa cho âm nhạc. Chúng trở thành câu trả lời thị giác cho âm sắc, năng lượng và chuyển động của âm nhạc.
Vào dệt nên cuộc hành trình còn có những câu thơ của Paul Verlaine. Những đoạn thơ kết nối các phần riêng lẻ, thêm vào cho âm nhạc những hình ảnh ngôn từ, nhưng không biến nó thành một cốt truyện duy nhất được định sẵn.
Lửa trong tên gọi của dự án không chỉ là một nguyên tố. Đó là hình ảnh của năng lượng sáng tạo — sức mạnh phá hủy hình thức quen thuộc để từ đó có thể sinh ra một điều gì đó mới.
Liệu có thể đến gần hơn với phần trình diễn?
Trong một khán phòng hòa nhạc thông thường, giữa người nhạc sĩ và người xem luôn tồn tại một ranh giới rõ ràng. Nghệ sĩ ở trên sân khấu, công chúng ở trong khán phòng. Ngay cả người nghe ở hàng ghế đầu cũng chỉ nhìn thấy màn trình diễn từ một điểm duy nhất.
Trong không gian ảo, khoảng cách này có thể được thay đổi. Người tham quan tiến lại gần cây đàn dương cầm, quan sát đôi tay của nghệ sĩ dương cầm từ bên cạnh hoặc từ phía trên và gần như nằm trong chính cử chỉ trình diễn.
Sự gần gũi tự nó chưa đủ để đảm bảo chiều sâu. Sự dồi dào của các sự kiện thị giác có thể làm xao lãng âm thanh và giảm bớt tự do tưởng tượng mà một buổi hòa nhạc truyền thống vẫn để lại.
Nhưng định dạng mới cho phép nhận ra điều thường bị khoảng cách che giấu: độ chính xác và tốc độ của các chuyển động, sự căng thẳng của cổ tay, tư thế cơ thể và khoảnh khắc những ngón tay chạm vào phím đàn.
Âm nhạc hiện ra không chỉ như âm thanh mà còn như một hành động thể chất.
Thực tại kết thúc ở đâu
Playing With Fire mời gọi người xem di chuyển giữa nhiều lớp hiện diện.
Cây đàn dương cầm thật vẫn ở trong phòng. Những phím đàn của nó thực sự chuyển động. Âm nhạc thực sự vang lên. Nhưng nghệ sĩ dương cầm chỉ xuất hiện trong hình ảnh kỹ thuật số, còn thế giới xung quanh có thể biến thành nước, ngọn lửa hoặc một phong cảnh huyền ảo bất cứ lúc nào.
Dự án không xóa nhòa ranh giới giữa thực tại và ảo ảnh — nó biến ranh giới ấy thành một phần của tác phẩm.
Chúng ta hiểu rằng mình đang nhìn thấy một hình ảnh đã được ghi lại trước đó, thế nhưng cơ thể vẫn phản ứng với sự gần gũi trong không gian của nó. Lý trí biết rằng nghệ sĩ dương cầm không ở bên cạnh, nhưng nhận thức trong một lúc nào đó vẫn đồng tình với sự hiện diện của cô.
Cây đàn dương cầm trở thành cây cầu vật chất nối liền hai thế giới. Nếu tiến lại gần nhạc cụ, phong cảnh ảo lùi lại, mở ra khán phòng thật một lần nữa, — nhưng Yuja Wang phiên bản kỹ thuật số vẫn tiếp tục chơi.
Âm nhạc giữ thực tại và trí tưởng tượng trong cùng một không gian.
Trí tuệ nhân tạo đóng vai trò gì ở đây
Ban tổ chức chỉ rõ riêng: khi tạo ra và mở rộng chất liệu thị giác, người ta đã sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo.
Tuy nhiên, hình ảnh kỹ thuật số của Yuja Wang không ngẫu hứng và không đưa ra những quyết định nghệ thuật độc lập. Cách diễn giải âm nhạc đã được chính nghệ sĩ dương cầm trình diễn và ghi âm trước đó. Cây đàn dương cầm tái hiện phần chơi của cô, còn hình ảnh ba chiều — những chuyển động thật đã được ghi lại trong quá trình quay.
Trí tuệ nhân tạo trong trường hợp này đã trở thành một công cụ sản xuất, nhưng không phải là tác giả của phần trình diễn.
Đây là một ranh giới quan trọng. Công nghệ lưu giữ, biến đổi và mở ra trong không gian công việc của con người, thế nhưng ở trung tâm dự án vẫn là một nhạc sĩ cụ thể với nhịp độ, cách chạm phím và lựa chọn nghệ thuật của riêng mình.
Liệu buổi hòa nhạc trực tiếp có biến mất?
Sự xuất hiện của bản sao kỹ thuật số của một nghệ sĩ dương cầm vĩ đại tất yếu gợi lên một câu hỏi đáng lo ngại: liệu công nghệ như vậy có trở thành sự thay thế cho người nhạc sĩ sống?
Hiện tại chưa có cơ sở cho một kết luận như vậy.
Buổi hòa nhạc trực tiếp vẫn là một cuộc gặp gỡ không thể lặp lại. Người nhạc sĩ cảm nhận được khán phòng, phản ứng với âm học, sự hiện diện của công chúng và trạng thái của chính mình. Ngay cả cùng một chương trình, mỗi lần vang lên cũng có đôi chút khác biệt.
Dự án đắm chìm mang đến một trải nghiệm khác: khả năng bước vào lại một phần trình diễn đã diễn ra, đến gần nó hơn và quan sát nó từ bên trong.
Đây không phải là sự thay thế cho buổi hòa nhạc trực tiếp, mà là một hình thức mới của ký ức âm nhạc.
Bản ghi không còn là dấu vết phẳng lặng của quá khứ. Nó có được không gian, quy mô và khả năng bao quanh người nghe.
Buổi hòa nhạc của tương lai hay một ảo ảnh tuyệt đẹp?
Không phải ai cũng muốn trải nghiệm Bach hay Debussy giữa những sinh thể kỹ thuật số. Người này cần sự tĩnh lặng và tập trung của khán phòng hòa nhạc, người kia cần một không gian nơi âm thanh gặp gỡ màu sắc, chuyển động và trí tưởng tượng.
Các nhà phê bình ghi nhận tính hai mặt của trải nghiệm như vậy. Một số thế giới ảo làm tăng tác động của âm nhạc, những thế giới khác lại có thể làm quá tải sự chú ý. Việc sử dụng VR cũng có thể gây chóng mặt, buồn nôn hoặc mệt mỏi giác quan ở một số người tham quan — Southbank Centre đã cảnh báo trước về điều này.
Công nghệ mở ra những khả năng mới, nhưng đồng thời đặt ra trước các nghệ sĩ một điều kiện quan trọng: hình ảnh thị giác phải đối thoại với âm nhạc, chứ không che khuất nó.
Vì vậy thử nghiệm chính của Playing With Fire không nằm ở việc trình diễn những khả năng của VR.
Nó kiểm chứng liệu công nghệ có thể không chỉ làm con người kinh ngạc, mà còn dẫn họ đến việc lắng nghe chăm chú hơn.
Âm nhạc không còn ở phía trước chúng ta
Trong nhiều thế kỷ, buổi hòa nhạc được xây dựng quanh một ranh giới quen thuộc: người trình diễn ở trên sân khấu, người nghe ở trong khán phòng.
Playing With Fire làm tan biến ranh giới ấy. Âm thanh chuyển động quanh con người, cây đàn dương cầm lưu giữ cái chạm của nữ nghệ sĩ dương cầm, và âm nhạc mở ra qua nước, ngọn lửa và ánh trăng. Nhưng chúng ta không bước vào một thế giới riêng biệt được tạo ra cho mình. Thế giới ấy nảy sinh ngay trong cuộc gặp gỡ giữa âm nhạc và nhận thức của chúng ta.
Và ở đây âm nhạc của Debussy kết nối với những câu thơ của Paul Verlaine, nguồn cảm hứng cho Clair de lune:
«Tâm hồn bạn là một phong cảnh được tuyển chọn,
nơi những chiếc mặt nạ quyến rũ và những vũ công dạo bước,
vừa gảy đàn luýt vừa khiêu vũ —
gần như u sầu trong những bộ xiêm y huyền ảo của mình».
Có lẽ hình thức hòa nhạc mới chỉ làm hiển lộ điều vẫn luôn diễn ra. Âm nhạc không tồn tại tách rời khỏi người tạo ra nó và người lắng nghe nó. Người biểu diễn, nhạc cụ, âm thanh, không gian và người nghe trở thành những người tham dự vào cùng một sự kiện.
Ở đây không có thế giới bên ngoài nào để bước vào.
Không có thứ âm nhạc nào chỉ có thể được quan sát từ bên ngoài.
Chỉ có một không gian vang vọng duy nhất, nơi âm nhạc nhận ra chính mình qua con người, và con người nhận ra chính mình qua âm nhạc.
