Ở độ sâu hơn năm km rưỡi, ánh sáng mặt trời không còn tồn tại. Phía trên đáy biển là một lớp nước dày, và xung quanh trải dài một đồng bằng vực thẳm lạnh giá mà trước đây chưa từng có mắt người nào nhìn thấy.
Và đột nhiên, trong ánh sáng của tàu lặn, một hình dáng nhỏ bé xuất hiện. Hai vây giống như đôi tai từ từ nhấc lên và hạ xuống, mang theo một cơ thể tròn trịa, bán trong suốt phía trên lớp trầm tích. Một lúc sau, con bạch tuộc thứ hai xuất hiện. Rồi con thứ ba.
Chỉ trong một lần lặn kéo dài tám giờ, đại dương đã cho các nhà nghiên cứu thấy cùng lúc ba con bạch tuộc biển sâu Dumbo — với các sắc thái khác nhau: từ hồng đến tím và cam. Một con lơ lửng tự do trên đáy, con khác xòe màng giữa các xúc tu, còn con thứ ba, như quên đi sự không trọng lượng của vực thẳm, quyết định đi bộ một chút trên nền đáy.
Cuộc gặp gỡ đầu tiên với đáy biển chưa được khám phá
Vào cuối tháng Tám năm 2026, tổ chức Ocean Exploration Trust đã công bố video được quay trong chuyến thám hiểm NA181 — Exploration of Wake Island's Deep Sea. Đây không chỉ là những thước phim từ camera: đây là những thước phim đầu tiên từ khu vực mà trước đây chưa từng có thiết bị khoa học nào đã biết lặn xuống.
Chuyến thám hiểm diễn ra từ 20 tháng Tám đến 18 tháng Chín năm 2026 — tổng cộng 31 ngày nghiên cứu — trên tàu nghiên cứu E/V Nautilus với sự hỗ trợ của NOAA Ocean Exploration. Mục tiêu của nó là nghiên cứu một số khu vực biển sâu ít được biết đến nhất của Thái Bình Dương xung quanh đảo san hô Wake, một trong những vùng đất biệt lập nhất trên Trái Đất.
Trong một lần lặn, các thiết bị điều khiển từ xa Little Hercules và Atalanta đã khám phá đồng bằng vực thẳm ở vùng biển quốc tế — trong khu vực nằm ngoài quyền tài phán của cả Hoa Kỳ, giữa quần đảo Marshall và vùng đặc quyền kinh tế của đảo san hô Wake.
Các thiết bị đã lặn xuống độ sâu hơn 5800 mét — hơn năm km rưỡi xuống phía dưới. Theo Ocean Exploration Trust, trước đây chưa từng có một chuyến lặn biển sâu nào được biết đến được thực hiện tại đây. Camera của các nhà nghiên cứu đã trở thành đôi mắt đầu tiên của nhân loại trong vùng biển này, và những gì họ nhìn thấy thật đáng kinh ngạc.
Tại sao chúng được gọi là Dumbo
Bạch tuộc Dumbo có tên gọi phổ biến nhờ hai vây nổi bật ở hai bên cơ thể. Khi di chuyển, chúng giống như đôi tai của chú voi biết bay trong phim hoạt hình Disney.
Những loài vật này thuộc họ Grimpoteuthidae — một phần của phân bộ rộng hơn gồm các loài bạch tuộc có vây, gọi là Cirrata. Dọc theo các cánh tay của chúng không chỉ có các giác hút mà còn có các cấu trúc nhạy cảm mảnh, gọi là cirri — các phần phụ giống như sợi tóc giúp bạch tuộc khám phá không gian xung quanh trong bóng tối hoàn toàn.
Chúng di chuyển theo nhiều cách: vẫy vây theo nhịp tim, tạo ra những làn sóng mềm mại bằng cơ thể và màng, hoặc đẩy nước ra khỏi khoang áo. Sự di chuyển chậm rãi, tiết kiệm này không phải là ý thích của tự nhiên mà là một sự cần thiết. Ở độ sâu nơi thức ăn hiếm khi xuất hiện, mỗi cơn co cơ đều có giá năng lượng. Bạch tuộc thông thường dựa vào chuyển động phản lực, nhưng Dumbo đã chọn một con đường khác — chúng bay qua vực thẳm như những người nhảy dù trong cảnh quay chuyển động chậm.
Không giống như những họ hàng sống ở vùng nước nông, những con bạch tuộc này dành cả cuộc đời trong thế giới không có ánh sáng mặt trời, thích nghi với việc nhìn bằng đôi mắt không có khả năng phân biệt màu sắc.
Ba lần gặp gỡ trong tám giờ
Gặp được dù chỉ một con bạch tuộc Dumbo trước ống kính đã là một điều may mắn hiếm có. Những loài vật này sống ở độ sâu lớn và trên một vùng lãnh thổ rộng lớn đến mức các nhà nghiên cứu gặp chúng còn hiếm hơn cả những vì sao trên bầu trời. Nhưng trong một lần lặn kéo dài tám giờ, đoàn thám hiểm NA181 đã gặp tới ba con cùng lúc.
Trong các thước phim, các loài vật có màu sắc khác nhau: trong số đó có thể thấy các sắc thái hồng, tím và cam. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là các nhà khoa học đã phát hiện ra ba loài mới. Màu sắc của các loài vật biển sâu là một thứ thất thường. Nó phụ thuộc vào đặc điểm sinh lý của loài vật, trạng thái mô của chúng, cường độ và quang phổ ánh sáng của thiết bị lặn, cũng như cài đặt và độ nhạy của camera.
Ocean Exploration Trust mô tả nhóm nhìn thấy là đa loài — nghĩa là có thể thuộc về các loài khác nhau trong chi Grimpoteuthis. Tuy nhiên, việc xác định chính xác từng loài vật đến cấp độ loài không được nêu trong tài liệu công bố. Trong khoa học, điều này có nghĩa là: hiện tại, nói đúng hơn là về ba đại diện của họ Grimpoteuthidae, chứ không phải tuyên bố về việc phát hiện ra các loài mới.
Hành vi của một con bạch tuộc đặc biệt gây tò mò. Nó từ từ hạ xuống đáy và, dựa vào các cánh tay, dường như bắt đầu đi trên đáy biển — đi như đi trên đất liền, nhưng dưới sáu km nước. Đây không phải là trường hợp đầu tiên được biết đến về kiểu di chuyển này ở bạch tuộc có vây, nhưng nhìn thấy nó trong một khu vực hoàn toàn chưa được khám phá là một bằng chứng hiếm hoi về việc các loài vật sử dụng không gian khắc nghiệt của đồng bằng vực thẳm, thích nghi với điều kiện của nó theo những cách riêng của chúng.
Sa mạc hóa ra lại có sự sống
Từ xa, đáy vực thẳm có thể trông giống như một sa mạc không có sự sống. Ở đây không có rừng tảo biển, rạn san hô ngập trong ánh nắng, đàn cá khổng lồ hay ánh sáng rực rỡ.
Nguồn thức ăn chính đến từ phía trên dưới dạng tuyết biển — những hạt vật chất hữu cơ chìm xuống từ từ: xác của các sinh vật phù du, phân, mảnh vụn cơ thể động vật và chất nhầy. Đôi khi, khi tảo nở hoa hoặc động vật di cư hàng loạt ở vùng nước mặt, những mảnh xác lớn hơn rơi xuống đáy, tạo nên một bữa tiệc thực sự cho hệ sinh thái biển sâu đói khát — một sự kiện có thể cung cấp thức ăn cho cả quần xã trong nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Sự sống ở đây phân bố thưa thớt. Khoảng cách giữa các loài vật có thể rất lớn — hàng km đất trống, thỉnh thoảng mới gặp những con hải sâm và ốc biển ăn chậm. Vì vậy, việc gặp ba con bạch tuộc trong một lần lặn đặc biệt thú vị — như gặp một hiện tượng tự nhiên hiếm có.
Nhưng còn quá sớm để kết luận rằng loài bạch tuộc Dumbo có số lượng lớn ở khu vực này. Một lần quan sát kéo dài tám giờ là không đủ để xác định mật độ quần thể, tính ổn định của nó hay ranh giới phân bố của loài vật. Và chính sự tình cờ của cuộc gặp gỡ này cho thấy đáy đại dương còn ẩn chứa bao nhiêu bí mật.
Trong một thời gian dài, kiến thức về các loài vật biển sâu chủ yếu dựa trên những mẫu vật riêng lẻ được vớt lên bằng lưới hoặc tìm thấy trong các bộ sưu tập bảo tàng. Các nhà khoa học nhìn thấy những sinh vật này như những mẫu vật bất động, được bảo quản trong cồn, không có sự sống và chuyển động. Các phương tiện lặn đã thay đổi tất cả. Chúng cho phép nhìn thấy một sinh vật sống trong môi trường của chính nó: cách nó di chuyển, định vị so với đáy, phản ứng với ánh sáng và không gian xung quanh, cách nó sống.
Đại dương không còn là một bộ sưu tập các mẫu vật đã được xử lý. Nó trở thành một sân khấu sống động, nơi diễn ra những câu chuyện mà khoa học chưa đọc được.
Hôm nay đại dương đã cho chúng ta thấy điều gì?
Nó đã cho thấy một nơi mà trước đây chưa từng có phương tiện nghiên cứu nào được biết đến lặn xuống — một vùng lãnh thổ vẫn nằm dưới sự thống trị của những điều chưa biết ngay cả trên bản đồ thế giới của thế kỷ XXI.
Đã cho thấy ba sinh vật đang sống bình yên dưới sáu km nước, không hề biết đến sự tồn tại của bản đồ, máy quay và tên gọi của con người.
Chúng không thực hiện những khám phá và không tìm kiếm cuộc gặp gỡ với con người. Chúng chỉ tiếp tục cuộc sống biển sâu của mình — từ từ lơ lửng trong bóng tối hoàn toàn, xòe các xúc tu để tìm kiếm thức ăn hiếm hoi và để lại những dấu vết khó nhận thấy trên đáy, nơi mà ngay cả dấu vết cũng là điều hiếm có.
Sự sống chính là một điều kỳ diệu. Và mỗi lần lặn xuống đại dương là một cuộc gặp gỡ mới với sự khó lường, vẻ đẹp và nghệ thuật vô tận của nó trong việc khiến chúng ta ngạc nhiên.
