Cuộc gặp gỡ không có trong hành trình
Tàu thám hiểm E/V Nautilus đã rời Honolulu để khảo sát những rặng núi ngầm, núi và đồng bằng vực thẳm gần quần đảo Hawaii mà trước đây hầu như chưa được nghiên cứu. Chuyến đi được dự kiến kéo dài từ ngày 22 tháng Chín đến ngày 12 tháng Mười năm 2026 và được thực hiện với sự hỗ trợ của NOAA Ocean Exploration.
Tuy nhiên, bão Nolo đã thay đổi kế hoạch ban đầu của đoàn. Con tàu rời khỏi khu vực dự kiến và hướng ra vùng biển quốc tế, đến một phần đáy biển cổ thuộc vùng núi lửa của quần đảo Line, về phía tây nam rặng Scallop.
Trong lần lặn đầu tiên, các thiết bị điều khiển từ xa Little Hercules và Atalanta đã xuống sâu hơn 5 000 mét. Tại đó, camera của chúng bắt gặp cùng lúc nhiều con cá không mặt.
Hành trình thay đổi vì thiên nhiên — và chính trên con đường mới, đại dương đã cho các nhà nghiên cứu thấy sự sống mà họ không hề dự tính được.
Loài cá có khuôn mặt được cấu tạo khác biệt
Tên gọi “không mặt” xuất phát từ cấu trúc đầu kỳ lạ của loài Typhlonus nasus.
Miệng của nó nằm rất thấp, ở mặt dưới của đầu, nên khi nhìn từ phía trước gần như không thể thấy được. Mắt vẫn tồn tại, nhưng ẩn sâu dưới da và theo các nhà nghiên cứu, có chức năng cực kỳ hạn chế. Hai cặp lỗ mũi lớn nằm gần phần trước của đầu.
Nhờ camera phóng to, nhóm nghiên cứu đã có thể quan sát kỹ những lỗ này và thậm chí nhìn thấy những ký sinh trùng nhỏ đang di chuyển trên cơ thể con cá.
Trong bóng tối tuyệt đối, thị giác thông thường ít mang lại lợi thế. Vì vậy, loài cá không mặt cảm nhận môi trường xung quanh theo cách khác: các tín hiệu hóa học, mùi và xúc giác đóng vai trò quan trọng.
Nó không hề «bị tước đi» cách nhìn quen thuộc. Cách cảm nhận của nó chỉ đơn giản được tổ chức phù hợp với một thực tại khác.
Ở nơi con người sẽ phải dùng đèn pha để soi sáng không gian, dạng sống này đọc trực tiếp nước — cảm nhận sự hiện diện của thức ăn, chuyển động của môi trường và sự gần gũi của các sinh vật khác mà không cần hình ảnh thị giác.
Cuộc quen biết dài hơn một thế kỷ rưỡi
Những cá thể đầu tiên được khoa học biết đến của Typhlonus nasus đã được thu thập vào năm 1874 trong chuyến thám hiểm của con tàu Anh HMS Challenger — chuyến hành trình hải dương học vòng quanh thế giới quy mô lớn đầu tiên.
Năm 1878, nhà động vật học Albert Günther đã mô tả loài này một cách khoa học. Tên gọi của nó có thể được dịch đại khái là «cá mù với chiếc mũi lớn» — ám chỉ thị lực kém phát triển và những lỗ mũi dễ thấy.
Dù hiếm khi được quan sát, loài này phân bố khá rộng. Người ta đã ghi nhận nó gần Biển Ả Rập, Indonesia, Papua New Guinea, Nhật Bản, Hawaii và Australia, chủ yếu ở độ sâu khoảng 4 000–5 000 mét.
Năm 2017, một số mẫu vật đã được phát hiện trong chuyến thám hiểm của Australia Sampling the Abyss. Khi đó, vẻ ngoài kỳ lạ của con cá một lần nữa thu hút sự chú ý của cả thế giới.
Việc quan sát vào năm 2026 không có nghĩa là đã phát hiện ra một loài mới. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: các thiết bị đã nhìn thấy một vài con cá còn sống trong môi trường tự nhiên mà không cần đưa chúng lên mặt nước. Camera cho phép quan sát cách chúng tự do di chuyển trong thế giới mà cơ thể chúng được hình thành để thích nghi.
Khi sự vắng mặt hóa ra lại là một hình thức hiện diện khác
Con người dễ dàng coi cấu tạo của chính mình là khuôn mẫu phổ quát.
Chúng ta tìm kiếm đôi mắt — và nói rằng con cá gần như bị mù.
Chúng ta tìm kiếm cái miệng quen thuộc — và gọi nó là vô diện.
Chúng ta tìm kiếm ánh sáng — và hình dung đáy sâu như một hoang mạc.
Nhưng đại dương cho thấy: sự thiếu vắng một đặc điểm quen thuộc chưa hẳn đã là sự khiếm khuyết.
Trong thế giới không có ánh sáng, cơ thể của loài cá này không hề trở nên dang dở. Nó đã mở ra những khả năng cảm nhận khác. Các chất hóa học trong nước, những va chạm khó nhận ra và những dao động của môi trường tạo nên cho nó một bức tranh không gian riêng — không phải bằng thị giác, nhưng đủ chính xác để tìm thức ăn và tiếp tục sự sống trên đồng bằng vực thẳm.
Đây không phải là một thế giới ít khả năng hơn. Đây là một hệ thống quan hệ khác với môi trường.
Đại dương không thể khám phá theo đường thẳng
Câu chuyện về chuyến thám hiểm NA182 còn nhắc nhở về một đặc điểm nữa của việc nhận thức đại dương: con đường dẫn đến phát hiện hiếm khi là đường thẳng.
Các nhà nghiên cứu vạch ra lộ trình, chọn khu vực lặn và tính toán thời gian làm việc. Nhưng đại dương vẫn là một bên tham gia tích cực vào những gì đang diễn ra. Gió, sóng và bão tố thay đổi kế hoạch của con người, và cùng với đó là cả phạm vi quan sát.
Việc thay đổi hướng đi không đảm bảo một phát hiện và cũng không biến một hiện tượng tự nhiên thành một dấu hiệu. Nhưng nó tạo ra một điểm gặp gỡ mới, điều chưa từng tồn tại trong kế hoạch ban đầu.
Các nhà khoa học bỗng ở trên một vùng đáy khác. Các thiết bị lặn xuống ở một nơi khác. Những sinh vật khác lọt vào ống kính.
Cứ như vậy, sự ngẫu nhiên của lộ trình đã trở thành một phần của tri thức khoa học.
Hôm nay đại dương đã nhắc nhở chúng ta điều gì?
Cảm nhận không nhất thiết có nghĩa là nhìn.
Mỗi hình thức sống tiếp xúc với thế giới theo cách riêng của mình. Có loài định hướng bằng ánh sáng, loài khác bằng âm thanh, mùi, xúc giác, điện trường hay chuyển động của nước. Mỗi loài đều có cách riêng để nhận biết không gian xung quanh và đáp lại nó.
Loài cá vô diện không chờ ánh sáng để bắt đầu sống. Nó không ngừng tương tác với đáy sâu và đọc nơi ấy bằng cách thức chỉ riêng nó mới có.
Còn con người, khi hướng ống kính vào bóng tối, cũng có cơ hội mở rộng chính khả năng cảm nhận của mình.
Đôi khi, để nhìn thấy nhiều hơn, chỉ thêm ánh sáng là chưa đủ. Cần phải từ bỏ kỳ vọng rằng sự sống nhất thiết phải được cấu tạo theo cách quen thuộc với chúng ta.
Đại dương hôm nay đã cho thấy: thế giới không kết thúc ở nơi con mắt ngừng nhìn thấy. Ngoài tầm nhìn, sự nhận biết lẫn nhau giữa các hình thức sống vẫn tiếp diễn không ngừng.
