Liệu có thể trải qua trạng thái giống như trải nghiệm ảo giác mà không cần LSD, psilocybin hay bất kỳ chất nào không?
Vào năm 2026, các nhà thần kinh học từ Argentina đã mô tả một trường hợp hiếm gặp về một phụ nữ có thể tự ý bước vào trạng thái ý thức bất thường — với những hình ảnh hình học sống động, thay đổi cảm giác về cơ thể, suy giảm cảm giác 'cái tôi' quen thuộc và trải nghiệm sự hợp nhất với thế giới xung quanh.
Các nhà nghiên cứu đã tiến hành 20 buổi chụp cộng hưởng từ chức năng với cô ấy và phát hiện ra rằng trạng thái này đi kèm với sự tái cấu trúc hoạt động não bộ một cách ổn định và lặp lại được.
Điều thú vị nhất là với các chất ảo giác cổ điển như LSD hoặc psilocybin, hoạt động não thường trở nên biến thiên hơn: entropy của tín hiệu tăng lên, các mạng lưới quen thuộc bắt đầu tương tác kém chặt chẽ hơn, và động lực não trở nên khó dự đoán hơn.
Ở đây, điều gần như ngược lại đã xảy ra. Khi người tham gia bước vào trạng thái bất thường, entropy của tín hiệu BOLD giảm xuống. Trong khi đó, độ phức tạp thống kê của hoạt động não lại tăng lên.
Nói cách khác, não không trở nên hỗn loạn hơn mà có cấu trúc hơn — mặc dù trải nghiệm chủ quan trở nên đặc biệt phong phú.
Song song đó, mối liên hệ giữa các mạng lưới thần kinh lớn thay đổi. Các vùng thị giác tương tác yếu hơn với một phần hệ thống cảm giác và vận động, trong khi một số mạng lưới chú ý nội tại, mạng lưới nổi bật và mạng lưới tự tham chiếu đã tái cấu trúc các kết nối của chúng.
Quá trình chuyển đổi trông đặc biệt thú vị. Đầu tiên, tổ chức thần kinh tạm thời trở nên kém ổn định hơn, như thể não rời khỏi chế độ hoạt động quen thuộc. Sau đó, một cấu hình tương đối ổn định mới xuất hiện. Kết quả là một sự chuyển đổi giữa hai chế độ ý thức.
Điều này quan trọng vì các trạng thái thay đổi thường khó nghiên cứu. Thiền, xuất thần, trải nghiệm thần bí sâu sắc hoặc trải nghiệm ảo giác rất khác nhau giữa mọi người và khó tái tạo theo yêu cầu. Ở đây, trạng thái có thể được gây ra một cách tự nguyện và lặp lại nhiều lần bên trong máy quét.
Chính vì vậy, nghiên cứu này mang lại cơ hội hiếm có để quan sát không chỉ trải nghiệm bất thường mà còn chính quá trình chuyển đổi của não từ trạng thái ổn định này sang trạng thái ổn định khác.
Đồng thời, ý nghĩa thực tiễn của công trình có thể rộng hơn nhiều so với trường hợp bất thường này. Các nghiên cứu tương tự có thể giúp hiểu chính xác hơn cách tổ chức não thay đổi ở bệnh nhân rối loạn ý thức và tại sao trải nghiệm chủ quan có thể duy trì ngay cả khi hoạt động của mạng lưới thần kinh bị thay đổi mạnh mẽ.
Một hướng đầy hứa hẹn khác là các phương pháp điều trị lo âu và trầm cảm không dùng thuốc. Nếu hóa ra một số trạng thái ý thức thay đổi thực sự có thể được gây ra một cách đáng tin cậy mà không cần chất, thì trong tương lai, hiệu quả điều trị có thể được tách khỏi chính tác nhân dược lý. Khi đó, điều quan trọng không chỉ là chất nào kích hoạt trạng thái, mà còn là chính cấu hình của trải nghiệm ý thức mà con người bước vào.
Còn nhiều câu hỏi phía trước. Các nhà khoa học cần liên kết các thời điểm cụ thể của trải nghiệm chủ quan với động lực của mạng lưới thần kinh, hiểu tại sao trong trường hợp này entropy giảm thay vì tăng như dự kiến, và tìm hiểu khả năng tự nguyện bước vào các trạng thái như vậy phổ biến đến mức nào ở con người.
Nghiên cứu chỉ dựa trên một người. Nó không chứng minh rằng bất kỳ ai cũng có thể học cách bước vào trạng thái như vậy, và không có nghĩa là trải nghiệm hoàn toàn tương đương với tác dụng của chất ảo giác.
Nhưng nó cho thấy một điều quan trọng: bộ não có thể tạo ra các dạng trải nghiệm chủ quan cực kỳ bất thường mà không cần tác động hóa học bên ngoài — chỉ bằng cách thay đổi tổ chức mạng lưới của chính nó.
Và một trong những ý tưởng hấp dẫn nhất ở đây chính là sự phong phú của trải nghiệm ý thức không nhất thiết đòi hỏi sự hỗn loạn thần kinh lớn hơn. Ý thức có thể trở nên bất thường hơn chính khi não trở nên có tổ chức hơn.
Công trình của Pablo Barttfeld, Gabriel Della Bella và các đồng nghiệp không đưa ra câu trả lời cuối cùng cho câu hỏi về bản chất của các trạng thái thay đổi. Nhưng nó mở thêm một cánh cửa để hiểu kiến trúc của ý thức con người có thể linh hoạt đến mức nào.
