Czy można przeżyć stan podobny do doświadczenia psychodelicznego bez LSD, psylocybiny i w ogóle bez żadnych substancji?
W 2026 roku neurobiolodzy z Argentyny opisali rzadki przypadek kobiety, która potrafiła na własne życzenie wchodzić w niezwykły stan świadomości — z jaskrawymi obrazami geometrycznymi, zmianą odczuwania ciała, osłabieniem zwykłego poczucia „ja” i przeżywaniem jedności z otaczającym światem.
Naukowcy przeprowadzili z nią 20 sesji funkcjonalnego rezonansu magnetycznego i odkryli, że temu stanowi towarzyszyła trwała i powtarzalna reorganizacja pracy mózgu.
Najciekawsze okazało się to, że przy klasycznych psychodelikach, takich jak LSD czy psylocybina, aktywność mózgu często staje się bardziej zmienna: wzrasta entropia sygnałów, zwykłe sieci zaczynają oddziaływać mniej sztywno, a dynamika mózgu staje się mniej przewidywalna.
Tutaj wydarzyło się niemal coś odwrotnego. Kiedy uczestniczka wchodziła w niezwykły stan, entropia sygnału BOLD spadała. Jednocześnie wzrastała statystyczna złożoność aktywności mózgu.
Innymi słowy, mózg stawał się nie bardziej chaotyczny, lecz bardziej uporządkowany — chociaż subiektywne doświadczenie stawało się niezwykle bogate.
Równolegle zmieniały się powiązania między dużymi sieciami neuronowymi. Obszary wzrokowe słabiej oddziaływały z częścią systemów czuciowych i ruchowych, podczas gdy niektóre sieci uwagi wewnętrznej, istotności i samoodniesienia przebudowywały swoje połączenia.
Szczególnie interesująco wyglądało samo przejście. Najpierw organizacja neuronowa tymczasowo stawała się mniej stabilna, jakby mózg opuszczał zwykły tryb pracy. Następnie powstawała nowa, względnie trwała konfiguracja. Powstawało coś w rodzaju przełączania między dwoma trybami świadomości.
To ważne, ponieważ zmienione stany są zwykle trudne do zbadania. Medytacja, trans, głębokie doświadczenia mistyczne czy doświadczenie psychodeliczne bardzo różnią się między ludźmi i trudno je odtworzyć na zawołanie. Tutaj stan można było wywołać dobrowolnie i powtórzyć wiele razy w skanerze.
Dlatego właśnie to badanie daje rzadką okazję do obserwowania nie tylko niezwykłego doświadczenia, ale samego procesu przechodzenia mózgu z jednego stabilnego stanu do drugiego.
Jednocześnie praktyczne znaczenie pracy może okazać się znacznie szersze niż sam niezwykły przypadek. Podobne badania mogą pomóc dokładniej zrozumieć, jak zmienia się organizacja mózgu u pacjentów z zaburzeniami świadomości i dlaczego subiektywne doświadczenie może się utrzymywać nawet przy silnie zmienionej pracy sieci neuronowych.
Kolejnym obiecującym kierunkiem są niefarmakologiczne metody terapii lęku i depresji. Jeśli okaże się, że niektóre zmienione stany świadomości rzeczywiście można niezawodnie wywoływać bez substancji, w przyszłości być może uda się oddzielić efekt terapeutyczny od samego środka farmakologicznego. Wtedy ważne stanie się nie tylko to, jaka substancja wyzwala stan, ale sama konfiguracja świadomego doświadczenia, w którą wchodzi człowiek.
Przed nami pozostaje wiele pytań. Naukowcy będą musieli powiązać konkretne momenty subiektywnego przeżycia z dynamiką sieci neuronowych, zrozumieć, dlaczego w tym przypadku entropia spadała zamiast oczekiwanego wzrostu, i ustalić, na ile w ogóle zdolność dobrowolnego wchodzenia w takie stany jest rozpowszechniona wśród ludzi.
Badanie opiera się tylko na jednej osobie. Nie dowodzi, że każdy może nauczyć się wchodzić w taki stan, ani nie oznacza, że przeżycie jest w pełni równoważne działaniu psychodelików.
Ale pokazuje coś ważnego: mózg potrafi tworzyć niezwykle niezwykłe formy subiektywnego doświadczenia bez zewnętrznego chemicznego oddziaływania — po prostu zmieniając własną organizację sieciową.
A jedną z najbardziej intrygujących idei jest właśnie to, że bogactwo świadomego doświadczenia niekoniecznie wymaga większego chaosu neuronowego. Świadomość może stawać się bardziej niezwykła właśnie wtedy, gdy mózg staje się bardziej zorganizowany.
Praca Pablo Barttfelda, Gabriela Della Bella i ich współpracowników nie daje ostatecznej odpowiedzi na pytanie o naturę zmienionych stanów. Ale otwiera kolejne drzwi do zrozumienia, jak plastyczna może być sama architektura ludzkiej świadomości.
