Khi một nhà thần kinh học quan sát sự kích hoạt của vùng V4 trong vỏ não, xử lý thông tin màu sắc, khi trình bày một kích thích màu đỏ, trải nghiệm chủ quan về màu đỏ vẫn nằm ngoài tầm đo lường khoa học. Khoảng cách giữa tương quan thần kinh khách quan và qualia chủ quan — cảm giác về màu đỏ như chính nó — là bản chất của những gì mà nhà triết học David Chalmers gọi là vấn đề khó của ý thức.
Vấn đề khó, được Chalmers đưa ra vào năm 1995, đặt ra câu hỏi khác với khoa học thần kinh: tại sao các quá trình vật lý trong não lại sinh ra trải nghiệm chủ quan? Khoa học thần kinh mô tả thành công cách các tế bào thần kinh được kích hoạt, cách thông tin được xử lý, nhưng nó không giải thích — và không thể giải thích bằng các phương pháp quy giản tiêu chuẩn — tại sao những tương quan này lại đi kèm với chất lượng trải nghiệm cụ thể như vậy, chứ không phải là chất lượng khác hoặc hoàn toàn không có.
Trong khoảng trống triết học này, một sự song hành bất ngờ xuất hiện với triết học Ấn Độ cổ đại Advaita Vedanta. Trường phái tư tưởng này, bắt nguồn từ những lời dạy của Adi Shankara (thế kỷ thứ 8), đưa ra một bản thể luận hoàn toàn khác: vật chất không sinh ra ý thức, mà ý thức duy nhất (Brahman) là nền tảng của toàn bộ thực tại. Màu sắc, theo cách hiểu này, không phải là đặc tính của đối tượng bên ngoài cũng không đơn thuần là kết quả của xử lý thần kinh, mà là biểu hiện của ý thức duy nhất này, trong đó sự phân chia giữa chủ thể và đối tượng chỉ là ảo ảnh.
Việc so sánh hai cách tiếp cận này cho thấy một sự căng thẳng sâu sắc giữa phương pháp luận quy giản của khoa học hiện đại và quan điểm phi nhị nguyên thay thế. Chủ nghĩa quy giản giả định tính cơ bản của vật chất và tìm kiếm lời giải thích cho ý thức theo các thuật ngữ của các quá trình vật lý. Advaita đảo ngược hệ thống phân cấp: ý thức là nguyên thủy, vật chất bắt nguồn từ nó hoặc thậm chí là ảo ảnh từ góc độ tuyệt đối.
Tuy nhiên, có một sự phản đối nghiêm trọng từ hướng triết học được gọi là chủ nghĩa ảo ảnh. Những người bảo vệ phương pháp tiếp cận này, như Daniel Dennett và Keith Frankish, cho rằng qualia — không phải là những đặc tính thực sự, mà là một lỗi nội quan, một hiện vật của cách chúng ta suy nghĩ về ý thức. Nếu họ đúng, thì cách giải thích phi nhị nguyên sẽ mất đi một trong những điểm tựa của nó: trải nghiệm về màu đỏ không phải là một đặc tính định tính thực sự của ý thức, đòi hỏi một lời giải thích thay thế. Để bác bỏ cách tiếp cận phi nhị nguyên, cần phải cho thấy rằng trải nghiệm màu sắc hoàn toàn có thể quy giản về các quá trình chức năng hoặc thông tin mà không có bất kỳ phần dư thừa nào của tính chủ quan chưa được giải thích.
Hãy tưởng tượng một họa sĩ đang pha màu trên bảng vẽ. Mỗi nét cọ dường như không chỉ là một bước sóng cụ thể, mà là khoảnh khắc mà ý thức làm sống động màu sắc, mang lại cho nó chất lượng, lấp đầy nó bằng ý nghĩa. Trong khoa học thần kinh, điều này tương ứng với sự kích hoạt của các mô-đun thần kinh cụ thể trong V4 và các vùng vỏ não liên quan. Trong bản thể luận Advaita Vedanta, đó là biểu hiện của Brahman thông qua lăng kính của ý thức cá nhân. Sự tương đồng cho thấy tại sao mô tả cơ học của các quá trình thần kinh không bao trùm được hiện tượng trải nghiệm màu sắc: nó chỉ mô tả các công cụ, chứ không phải bản nhạc mà chúng tạo ra.
Nghiên cứu triết học về qualia, được mở rộng bằng cách bao gồm những cái nhìn nhỏ nhất từ triết học phương Đông, cho thấy khả năng đối thoại sâu sắc hơn giữa khoa học và các truyền thống tâm linh. Không phải bằng cách từ bỏ phương pháp khoa học, mà bằng cách xem xét lại giới hạn áp dụng của nó. Khoa học thần kinh và triết học phi nhị nguyên có thể bổ sung cho nhau, nếu chúng ta từ bỏ giả định về tính cơ bản của vật chất như là nền tảng duy nhất của thực tại.
Điều này buộc chúng ta phải xem xét lại không chỉ các lý thuyết triết học về ý thức, mà cả chính phương pháp luận — thừa nhận rằng trải nghiệm chủ quan đòi hỏi sự chú ý đặc biệt, vượt ra ngoài sự quy giản tiêu chuẩn về các quá trình vật lý.
