Kiedy neuronaukowiec obserwuje aktywację obszaru V4 kory mózgowej, przetwarzającego informacje o kolorze, podczas prezentacji czerwonego bodźca, subiektywne doznanie czerwieni pozostaje niedostępne dla naukowego pomiaru. Ta luka między obiektywną korelacją neuronalną a subiektywnym qualia – odczuciem samej czerwieni – stanowi istotę tego, co filozof David Chalmers nazwał trudnym problemem świadomości.
Trudny problem, sformułowany przez Chalmersem w 1995 roku, stawia pytanie inaczej niż neuronauka: dlaczego fizyczne procesy w mózgu generują subiektywne doświadczenie? Neuronauka z powodzeniem opisuje, jak neurony się aktywują, jak przetwarzane są informacje, ale nie wyjaśnia – i nie może wyjaśnić za pomocą standardowych metod redukcji – dlaczego te korelacje towarzyszą właśnie takiej jakości doświadczenia, a nie innej, lub jego całkowitemu braku.
W tej filozoficznej luce odkrywa się nieoczekiwany paralelizm ze starożytną indyjską filozofią Advaita Vedanta. Ta szkoła myśli, wywodząca się z nauk Adi Shankary z VIII wieku, proponuje radykalnie inną ontologię: nie materia rodzi świadomość, lecz jedyna świadomość (Brahman) stanowi fundament całej rzeczywistości. Kolor, w takim rozumieniu, nie jest właściwością zewnętrznego obiektu ani tylko wynikiem przetwarzania neuronalnego, lecz przejawem tej jedynej świadomości, w której podział na podmiot i obiekt pozostaje iluzją.
Porównanie tych dwóch podejść ujawnia głębokie napięcie między redukcjonistyczną metodologią współczesnej nauki a alternatywną, niedualistyczną perspektywą. Redukcjonizm zakłada fundamentalność materii i poszukuje wyjaśnienia świadomości w kategoriach procesów fizycznych. Advaita natomiast odwraca hierarchię: świadomość jest pierwotna, materia pochodna od niej lub nawet iluzoryczna z absolutnego punktu widzenia.
Istnieje jednak poważne zastrzeżenie ze strony nurtu filozoficznego znanego jako iluzjonizm. Obrońcy tego podejścia, tacy jak Daniel Dennett i Keith Frankish, twierdzą, że qualia nie są realnymi właściwościami, lecz błędem introspekcji, artefaktem naszego sposobu myślenia o świadomości. Jeśli mają rację, to niedualistyczna interpretacja traci jeden ze swoich punktów oparcia: doświadczenie czerwieni nie jest autentyczną cechą jakościową świadomości, która wymagałaby alternatywnego wyjaśnienia. Aby obalić niedualistyczne podejście, należałoby pokazać, że doświadczenie koloru jest w pełni redukowalne do procesów funkcjonalnych lub informacyjnych, bez żadnego pozostałego niewyjaśnionego subiektywizmu.
Wyobraźmy sobie artystę mieszającego farby na palecie. Każdy pociągnięcie pędzla wydaje mu się nie tylko określoną długością fali, ale momentem, gdy świadomość ożywia kolor, nadaje mu jakość, wypełnia go znaczeniem. W neuronauce odpowiada temu aktywacja określonych modułów neuronalnych w V4 i powiązanych obszarach kory. W ontologii Advaita Vedanta jest to przejaw Brahmana przez pryzmat indywidualnej świadomości. Analogia pokazuje, dlaczego mechanistyczny opis procesów neuronalnych nie wyczerpuje fenomenu doświadczenia koloru: opisuje jedynie narzędzia, ale nie muzykę, którą one produkują.
Filozoficzne badanie qualia, rozszerzone o włączenie drobnych spostrzeżeń filozofii wschodniej, sugeruje możliwość głębszego dialogu między nauką a tradycjami duchowymi. Nie poprzez rezygnację z metody naukowej, lecz poprzez ponowne przemyślenie granic jej zastosowania. Neuronauka i niedualistyczna filozofia mogą się wzajemnie uzupełniać, jeśli odrzucić założenie o fundamentalności materii jako jedynej podstawy rzeczywistości.
To zmusza do przemyślenia nie tylko filozoficznych teorii świadomości, ale i samej metodologii – do uznania, że subiektywne doświadczenie wymaga szczególnej uwagi, wykraczającej poza standardową redukcję do procesów fizycznych.
