W galaktyce spiralnej NGC 4559, w odległości około 30 milionów lat świetlnych od Ziemi, od dziesięcioleci rozgrywa się kosmiczny spektakl, który przez długi czas stawiał astronomów w kropce. Masywna gwiazda AT 2016blu — gorący olbrzym o masie co najmniej 33 mas Słońca — raz po raz rozbłyskała tak jasno, że jej wyrzuty światła przypominały wybuch supernowej. Gwiazda jednak nie ulegała zniszczeniu. Od 2012 do 2026 roku naukowcy zarejestrowali nie mniej niż 27 takich rozbłysków, powtarzających się mniej więcej co 113 dni. Nazywano ją „impostorem supernowej” — luminous blue variable, niestabilną niebieską zmienną, która to rozgorzała, to gasła, wciąż istniejąc.
Przez długi czas przyczyna tych regularnych wybuchów pozostawała zagadką. Obserwacje optyczne pokazywały jedynie gwałtowne skoki jasności. Aby zrozumieć mechanizm, potrzebna była inna długość fali — promieniowanie rentgenowskie. I tu na scenę wkroczyło obserwatorium Chandra. Zespół pod kierownictwem Modżgan Aghakhanlu z Uniwersytetu Wirginii starannie zaplanował obserwacje. Gwiazdę śledzono za pomocą teleskopów KAIT, sieci Las Cumbres Observatory, a nawet ponad 30 astronomów-amatorów z AAVSO. Gdy w marcu 2026 roku AT 2016blu znów zaczęła jaśnieć, Chandra została skierowana na nią w trybie „Target of Opportunity”.
Dane uzyskane 24–27 marca 2026 roku okazały się rozstrzygające. W zakresie rentgenowskim gwiazda stała się co najmniej 100 razy jaśniejsza niż w archiwalnych obserwacjach Chandry z lat 2001–2002, wykonanych jeszcze przed początkiem znanych rozbłysków. Promieniowanie rentgenowskie było wystarczająco silne, by zaliczyć źródło do kandydatów na ultrajasne źródła rentgenowskie. Takie zachowanie najlepiej wyjaśnia obecność ukrytego towarzysza — gwiazdy neutronowej lub czarnej dziury o masie gwiazdowej.
Dwa obiekty krążą po wydłużonej, eliptycznej orbicie. Co 113 dni zbliżają się do siebie. W tych momentach towarzysz zaczyna aktywnie przechwytywać materię wyrzuconą przez gwiazdę-olbrzyma. Gaz spada na zwarty obiekt, rozpędza się niemal do prędkości światła, nagrzewa się do potwornych temperatur i rozbłyska w promieniach rentgenowskich. To promieniowanie z kolei ogrzewa otaczającą materię, która następnie jasno świeci w zakresie optycznym — właśnie te rozbłyski, które obserwowano przez lata.
Wyniki badania opublikowano 9 listopada 2026 roku w The Astrophysical Journal. Praca Aghakhanlu i współpracowników stała się pierwszym rentgenowskim wykryciem gwiazdy tej klasy i pierwszym przypadkiem, gdy u luminous blue variable z regularnymi rozbłyskami niezawodnie wykryto zwartego towarzysza. Układ okazał się masywnym rentgenowskim układem podwójnym — rzadkim i cennym obiektem do badań.
To odkrycie wykracza daleko poza jedną gwiazdę. Pomaga zrozumieć, jak zachowują się masywne gwiazdy przed prawdziwymi wybuchami supernowych, i rzuca światło na naturę ultrajasnych źródeł rentgenowskich. W skali Wszechświata, gdzie miliony lat świetlnych dzielą nas od tej galaktyki, dwa obiekty — ogromna niestabilna gwiazda i jej niewidzialny, gęsty partner — tworzą precyzyjny, niemal mechaniczny rytm rozbłysków. Materia, temperatura, grawitacja i ruch orbitalny składają się w jeden proces, który powtarza się raz za razem.
Patrząc na takie układy, szczególnie mocno odczuwa się, jak złożony, a zarazem harmonijny jest Wszechświat. Nie ma w nim przypadkowych dekoracji: nawet w odległości, z której światło wędrowało do nas dziesiątki milionów lat, wciąż działają te same prawa, wiążące gigantyczne gwiazdy ze zwartymi szczątkami ich pobratymców. AT 2016blu i jej ukryty towarzysz to kolejne przypomnienie o tym, ile wspaniałych, niemal niewidzialnych dramatów rozgrywa się w kosmosie właśnie teraz.
