25 sierpnia 2026 roku NASA opublikowało nową galerię 16 obrazów galaktyk. Każde z nich zostało złożone z danych rentgenowskiego obserwatorium „Chandra” oraz obserwacji innych teleskopów — „Hubble’a”, „Jamesa Webba”, IXPE, Swift, NuSTAR i instrumentów naziemnych. Powstała kolekcja, w której galaktyki spiralne, eliptyczne i nieregularne wyglądają zupełnie inaczej niż w znanym świetle widzialnym.
Astronomowie dzielą galaktyki na trzy główne typy. Spiralne, podobne do naszej Drogi Mlecznej, mają ramiona rozchodzące się od centrum. Eliptyczne są zazwyczaj starsze i często powstają po zderzeniach. Nieregularne wyróżniają się różnorodnym wyglądem i burzliwymi procesami. W nowej galerii zaprezentowano wszystkie trzy kategorie. Dane rentgenowskie „Chandry”, gromadzone przez dziesięciolecia pracy, pokazują to, co jest ukryte przed zwykłymi teleskopami: gaz ogrzany do milionów stopni, pozostałości po wybuchach gwiazd, rentgenowskie układy podwójne oraz aktywność supermasywnych czarnych dziur.
Oto tylko kilka przykładów. NGC 1672 to galaktyka spiralna z poprzeczką, która kieruje gaz do centrum. Promieniowanie rentgenowskie podświetla rosnące czarne dziury wzdłuż tej poprzeczki. M33, bliska galaktyka spiralna, widoczna jest prawie „twarzą” do nas: tutaj wyraźnie można rozróżnić gwiazdy neutronowe i czarne dziury o masach gwiazdowych, które przechwytują materię z sąsiednich gwiazd. W NGC 4258 (M106) dżety centralnej czarnej dziury tworzą niezwykłe „anomalne” ramiona z gorącego gazu. Centaurus A ukazuje potężny strumień cząstek wyrzucany na dziesiątki tysięcy lat świetlnych. A w układach takich jak II Zw 096 czy NGC 3256 widać chaotyczne zderzenia, gdzie pył, rozbłyski gwiazdowe i gorący gaz są zmieszane w jednym kosmicznym wirze.
Szczególnie interesujące jest to, że wiele z tych obiektów pomaga lepiej zrozumieć naszą własną Drogę Mleczną. Badając, jak poprzeczki zasilają centralną czarną dziurę lub jak zderzenia zmieniają kształt galaktyk, naukowcy otrzymują wskazówki dotyczące przeszłości i możliwej przyszłości naszego układu. Obserwacje rentgenowskie są krytycznie ważne: to właśnie one ujawniają źródła ciężkich pierwiastków, które wchodzą w skład planet, powietrza, a nawet naszych ciał.
Patrząc na te zdjęcia, trudno nie odczuć skali tego, co się dzieje. Miliardy lat grawitacja, wybuchy supernowych, dżety czarnych dziur i zderzenia całych układów gwiazdowych składają się na jednolity, zadziwiająco spójny obraz. Galaktyki rodzą się, zderzają, tracą gaz, rodzą nowe gwiazdy i wzbogacają otaczającą je przestrzeń materią, z której kiedyś mogą powstać inne światy. Żyjemy w ogromnym, złożonym, a jednocześnie idealnie powiązanym Wszechświecie, gdzie każdy taki „kosmiczny klejnot” jest jedynie drobnym elementem znacznie bardziej wspaniałego mechanizmu.
