In het spiraalstelsel NGC 4559, op een afstand van ongeveer 30 miljoen lichtjaar van de aarde, speelt zich al tientallen jaren een kosmisch schouwspel af dat astronomen lange tijd voor een raadsel stelde. De zware ster AT 2016blu — een hete reus met een massa van ten minste 33 zonsmassa's — vlamde keer op keer zo helder op dat haar lichtflitsen aan een supernova-uitbarsting deden denken. Maar de ster werd niet vernietigd. Van 2012 tot 2026 registreerden wetenschappers niet minder dan 27 zulke uitbarstingen, die zich ongeveer elke 113 dagen herhaalden. Men noemde haar een ‘supernova-bedrieger’ — een luminous blue variable, een onstabiele blauwe veranderlijke die nu eens oplaaide en dan weer verflauwde, maar bleef bestaan.
Lange tijd bleef de oorzaak van deze regelmatige explosies een raadsel. Optische waarnemingen toonden slechts plotselinge sprongen in helderheid. Om het mechanisme te begrijpen was een andere golflengte nodig — röntgenstraling. En daar kwam de Chandra-sterrenwacht in beeld. Het team onder leiding van Mojgan Aghakhanloo van de Universiteit van Virginia plande de waarnemingen zorgvuldig. De ster werd gevolgd met de telescopen KAIT, het netwerk van Las Cumbres Observatory en zelfs meer dan 30 amateurastronomen van AAVSO. Toen AT 2016blu in maart 2026 opnieuw helderder begon te worden, werd Chandra in de modus ‘Target of Opportunity’ op haar gericht.
De gegevens die op 24–27 maart 2026 werden verkregen, bleken beslissend. In het röntgenbereik werd de ster ten minste 100 keer helderder dan in de archiefwaarnemingen van Chandra uit 2001–2002, die nog vóór het begin van de bekende uitbarstingen waren gedaan. De röntgenstraling was krachtig genoeg om de bron tot de kandidaten voor ultralumineuze röntgenbronnen te rekenen. Dit gedrag laat zich het best verklaren door de aanwezigheid van een verborgen metgezel — een neutronenster of een zwart gat van stellaire massa.
De twee objecten draaien in een langgerekte, elliptische baan. Elke 113 dagen naderen ze elkaar. Op die momenten begint de metgezel actief materie op te vangen die door de reusachtige ster is uitgestoten. Het gas valt op het compacte object, wordt bijna tot de lichtsnelheid versneld, verhit tot monsterlijke temperaturen en flitst op in röntgenstraling. Die straling verwarmt op haar beurt de omringende materie, die vervolgens helder oplicht in het optische bereik — precies de uitbarstingen die jarenlang zijn waargenomen.
De resultaten van het onderzoek zijn op 9 november 2026 gepubliceerd in The Astrophysical Journal. Het werk van Aghakhanloo en collega's was de eerste röntgendetectie van een ster van deze klasse en het eerste geval waarin bij een luminous blue variable met regelmatige uitbarstingen betrouwbaar een compacte metgezel is vastgesteld. Het systeem bleek een zware röntgendubbelster — een zeldzaam en waardevol object om te bestuderen.
Deze ontdekking reikt veel verder dan één ster. Ze helpt te begrijpen hoe zware sterren zich gedragen vóór echte supernova-uitbarstingen, en werpt licht op de aard van ultralumineuze röntgenbronnen. Op de schaal van het heelal, waar miljoenen lichtjaren ons van dit sterrenstelsel scheiden, brengen twee objecten — een enorme onstabiele ster en haar onzichtbare, dichte partner — een nauwkeurig, bijna mechanisch ritme van uitbarstingen voort. Materie, temperatuur, zwaartekracht en baarbeweging smelten samen tot één proces dat zich keer op keer herhaalt.
Bij het aanschouwen van zulke systemen voelt men des te scherper hoe complex en tegelijk hoe harmonieus het heelal is ingericht. Er is geen toevallig decor: zelfs op een afstand waarvan het licht tientallen miljoenen jaren naar ons toe heeft gereisd, blijven dezelfde wetten gelden, die reusachtige sterren verbinden met de compacte resten van hun soortgenoten. AT 2016blu en haar verborgen metgezel zijn weer een herinnering aan hoeveel grandioze, bijna onzichtbare drama's zich juist nu in de kosmos afspelen.
