Op 25 mei 2026 publiceerde paus Leo XIV de eerste encycliek van zijn pontificaat — Magnifica Humanitas ('De grootsheid van de menselijkheid'), gewijd aan de bescherming van de mens in het tijdperk van kunstmatige intelligentie. De datum werd niet toevallig gekozen: precies 135 jaar geleden bracht Leo XIII Rerum Novarum uit, een programmatische tekst over de rechten van arbeiders tijdens de industrialisatie. De huidige Leo neemt onmiskenbaar dezelfde houding aan: de Kerk neemt het opnieuw op zich om de mensheid de "nieuwe dingen" uit te leggen.
En die uitleg is overtuigend. Het document behandelt de waardigheid van het individu, de macht van algoritmen, de manipulatie van aandacht, digitale verslaving en het dreigende gevaar dat de mens gereduceerd wordt tot een dataset. Leo XIV gaat verder dan louter verklaringen: hij eist de "ontwapening" van AI, veroordeelt autonome wapens en verklaart de theorie van de rechtvaardige oorlog als verouderd. Dat klinkt krachtig. Het probleem ligt echter elders: het Vaticaan spreekt over een nieuwe vorm van dominantie alsof het zelf buiten de geschiedenis van machtsuitoefening staat.
Het centrale beeld is de keuze tussen de Toren van Babel en de Heilige Stad. Babel staat voor technologische hoogmoed, eenvormigheid, efficiëntie en een wereld zonder God. Jeruzalem staat voor gemeenschap, dialoog, zorg voor de zwakken en het algemeen belang. Maar deze tegenstelling is niet neutraal. Het Vaticaan stelt feitelijk voor: geef de mens niet over aan algoritmen, maar vertrouw hem toe aan de door God gegeven orde, die de Kerk als de enige waarheid beschouwt.
Hier verschijnt de vos ten tonele. De vos waarschuwt het kippenhok: de wolf is gevaarlijk. En zij heeft gelijk. Digitale corporaties, platforms, staten en eigenaren van datacenters krijgen inderdaad de macht over de aandacht, het gedrag, de kennis en het zelfbeeld van de mens. Algoritmen rangschikken de werkelijkheid, voorspellen verlangens, boetseren angsten en veranderen de persoonlijkheid in een stuurbaar profiel.
De vos verzwijgt echter één ding: zij heeft zelf eeuwenlang in dit kippenhok gejaagd — alleen met andere middelen. Vóór de aanbevelingsalgoritmen waren er dogma's, de Index van verboden boeken, inquisitietribunalen, censuur, controle over het onderwijs, het aanwakkeren van schuldgevoelens en het monopolie op de waarheid. Het manco van de encycliek is niet dat zij liegt over AI. Meestal spreekt zij de waarheid. Het probleem is dat dit een selectieve waarheid is: de waarheid over de controle door anderen, terwijl over de eigen controle gezwegen wordt.
AI is voor het Vaticaan niet alleen gevaarlijk als surveillancemachine. Het is gevaarlijk als concurrent in de productie van betekenis. Voor het eerst hebben miljoenen mensen een instrument om zonder tussenpersoon religies te vergelijken, doctrines te toetsen, de kerkgeschiedenis te ontleden, andere antropologieën te lezen en hun eigen wereldbeeld op te bouwen. Dit raakt de kern van de architectuur van spirituele afhankelijkheid: priester — dogma — traditie — autoriteit — interpretatie.
Er is ook een pikant detail. Leo XIV verzorgde de presentatie persoonlijk, zonder deze aan kardinalen over te laten — en onder de gasten bevonden zich mensen uit de AI-sector, waaronder een van de medeoprichters van Anthropic. De vos schreeuwt niet alleen vanachter het hek: zij is al met de wolf in gesprek over de verdeling van het kippenhok.
"De mens mag niet worden gereduceerd tot data," stelt het Vaticaan. Dat klopt. Maar de Kerk is evenmin bereid de mens te erkennen als de radicaal vrije schepper van zijn eigen lot. In het document blijft de mens een wezen wiens waarheid voorafgaat aan zijn keuze: geschapen door God, geopenbaard in Christus, behoeftig aan morele leiding en niet gerechtigd zichzelf te beschouwen als de "auteur van zichzelf". Dit is niet de antropologie van een soeverein subject. Het is een antropologie van voogdij.
Het is bijzonder typerend dat de Kerk de technocratie laakt om haar ondoorzichtigheid en machtsconcentratie — terwijl zij zelf een van de oudste machines voor betekenisbeheer is. Eeuwenlang heeft zij de armen niet alleen getroost, maar ook armoede, nederigheid en gehoorzaamheid als deugden geheiligd. In een dergelijk systeem is de arme geen schepper van overvloed, maar een object van barmhartigheid; geen subject dat de wereld transformeert, maar het bewijs dat de Kerk onmisbaar is.
Daarom leest Magnifica Humanitas niet als een strijd tussen mens en machine, maar als een geschil tussen een oude en een nieuwe soeverein van betekenis. De corporatie zegt: "wij kennen u via uw data". De Kerk antwoordt: "wij kennen u via God". In beide gevallen riskeert de mens geen bron van zelfbeschikking te blijven, maar een object van de interpretatie door een ander.
Een sterke kritiek op AI zou zich moeten richten op elk systeem dat zich het recht toe-eigent om de mens te definiëren — of dat nu algoritmisch, religieus, statelijk of zakelijk is. In die zin is de encycliek nuttig als diagnose van digitale macht, maar ontoereikend als programma voor bevrijding. Zij beschermt de mens tegen de ene kooi door een andere aan te bieden — een die ouder, sacraler en daardoor onzichtbaarder is.
De hoofdvraag van het AI-tijdperk is niet wie de mens beter zal beschermen — de Kerk of het algoritme. De vraag is of de mens er überhaupt in zal slagen om niet langer het object van de definitie door een ander te zijn. Het Vaticaan vreest Babel, maar is niet bereid te erkennen dat voor zeer velen de religieuze hiërarchie zelf zo’n toren was — hoog, machtig, sprekend namens de hemel en eisend dat de mens naar zichzelf kijkt door haar ogen.
