Een onderzoek onder 101 deelnemers heeft een onverwacht resultaat opgeleverd: wanneer mensen zich concentreerden op een visuele taak met figuren op een scherm, merkten zij uitgesproken negatieve woorden minder vaak op dan neutrale woorden. De woorden werden via een koptelefoon gepresenteerd als een stroom betekenisloze pseudowoorden, waarin af en toe echte Hebreeuwse woorden waren verweven. De studie, die onder leiding van Gal Chen aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem werd uitgevoerd en is gepubliceerd in het tijdschrift Psychological Science, toont aan dat de selectie van informatie voor bewuste toegang eerder plaatsvindt dan voorheen werd aangenomen.
Dit resultaat trekt een fundamentele aanname van bewustzijnstheorieën in twijfel: het idee dat emotionele relevantie de toegang van een prikkel tot de globale werkruimte zou vergemakkelijken. Volgens de Global Workspace Theory (ontwikkeld door Bernard Baars en verder uitgewerkt door Stanislas Dehaene) zou de 'ontsteking' juist sneller moeten optreden bij emotioneel geladen signalen. In dit onderzoek werden negatieve woorden echter stelselmatig genegeerd, zelfs wanneer de cognitieve belasting werd verlaagd.
De methodiek omvatte verschillende experimenten met uiteenlopende woordensets en variërende moeilijkheidsgraden van de visuele taak; het effect bleef zowel bij eenvoudige als complexe taken overeind. De auteurs wijzen op enkele beperkingen: er werden enkel losse woorden gebruikt in plaats van samenhangende spraak, en er is niet getest met positieve of taboe-doorbrekende prikkels. Niettemin wijzen de gegevens op een actieve onbewuste filtering, in plaats van een passief gebrek aan verwerking.
Stel je een uitsmijter bij de ingang van een club voor die, zonder de bezoeker om toestemming te vragen, mensen die stennis kunnen schoppen al wegstuurt voordat ze de deur bereiken. Ons cognitieve systeem lijkt op vergelijkbare wijze te werken: het schat de potentiële 'kosten' van negatieve inhoud in en verkiest deze niet te betalen, waardoor de informatie buiten het bewustzijn wordt gehouden.
De bevinding heeft niet alleen betrekking op de toegang tot het bewustzijn, maar raakt ook aan klinische vraagstukken. Wanneer een dergelijk beschermingsmechanisme onder normale omstandigheden actief is, zou dit bij angststoornissen of PTSS kunnen falen, waardoor er informatie wordt doorgelaten die gewoonlijk wordt weggefilterd. Dit opent de weg naar onderzoek waarbij deze onbewuste selectie het doelwit wordt van therapeutische interventies.
In een breder perspectief herinnert dit experiment ons eraan dat het bewustzijn niet simpelweg het eindproduct is van verwerking, maar het resultaat van een actieve, bevooroordeelde selectie. Wat wij uiteindelijk opmerken, is al door een filter gegaan waarvan we de criteria pas net beginnen te doorgronden.
