W laboratorium Uniwersytetu Nevady wolontariusze siedzieli przed ekranem z elektrodami EEG na głowie. Proponowano im oglądanie losowo dobranych obrazów – spokojnych (krajobrazy, sceny przyrodnicze) lub emocjonalnie nasyconych (sceny przemocy lub treści erotycznych). Na kilka sekund przed wyświetleniem emocjonalnych obrazków rejestrowano zauważalną aktywację fizjologiczną: zmiany przewodności skóry i aktywności mózgu, których nie obserwowano przed spokojnymi bodźcami.
Eksperyment przeprowadził Dean Radin, parapsycholog i szanowany badacz świadomości. Radin pracował na Uniwersytecie Nevady (Las Vegas), a później został głównym naukowcem Instytutu Nauk Noetycznych, spędzając ponad dwie dekady na badaniach zjawisk granicznych. Jest autorem bestsellerowej w dziedzinie parapsychologii książki „Splątane umysły: przeżycia pozazmysłowe w kwantowej rzeczywistości” (2006). Według jego danych, efekt powtarzał się w kilku seriach eksperymentów, a podobne wyniki odkryto w historycznych dokumentach odtajnionego Projektu Stargate – wieloletniego programu CIA (1978–1995) dotyczącego badań zjawisk widzenia na odległość i parapsychologii, choć bezpośrednie powiązanie pozostaje sporne.
Radin wiąże zjawisko z ideą kwantowego splątania. Zgodnie z jego hipotezą, cząstki subatomowe mogą utrzymywać nielokalne połączenie w czasie i przestrzeni (to samo zjawisko, które Einstein nazwał „upiornym działaniem na odległość”), a to splątanie może rozprzestrzeniać się na systemy biologiczne, w tym ludzką świadomość. Jeśli ludzki mózg faktycznie reaguje na zdarzenie przed jego wystąpieniem poprzez takie efekty kwantowe, podważa to klasyczne rozumienie przyczynowości i liniowości czasu w procesach neuronalnych.
Jednak krytycy wskazują na poważne ograniczenia metodologiczne. Eksperyment Radina nie kontrolował wszystkich możliwych artefaktów – od podświadomych wskazówek eksperymentatora po fluktuacje statystyczne przy małej wielkości próby. Co więcej, parapsychologia jako dziedzina stoi w obliczu powszechnie uznanego kryzysu powtarzalności: niezależne laboratoria często nie są w stanie powtórzyć wyników przy ścisłej podwójnie ślepej próbie i publikacji w wiodących recenzowanych czasopismach. Niektóre badania Radina wykazały statystycznie istotne efekty, ale o mniejszej sile wraz ze wzrostem wielkości próby – wzorzec typowy dla problemów metodologicznych.
Alternatywne wyjaśnienia istnieją również w neuronauce. Teorie globalnej przestrzeni roboczej i przetwarzania rekurencyjnego wyjaśniają świadomość poprzez integrację informacji w czasie rzeczywistym, bez odwoływania się do wpływów retroaktywnych lub efektów kwantowych. Klasyczna psychofizjologia oferuje prostszy mechanizm: nieświadomy mózg stale skanuje otoczenie i może wychwytywać ledwo zauważalne sygnały – szelesty, wahania światła, mikroekspresje – których świadomość nie dostrzega. W ten sposób człowiek może reagować na niebezpieczeństwo „wcześniej”, zanim zrozumie, dlaczego.
Wyobraź sobie osobę, która nagle podskakuje na chwilę przed tym, jak osa wleci do pokoju, chociaż nie słychać jeszcze żadnego dźwięku ani nie widać ruchu. Jeśli reakcja nie jest przypadkowa, istnieje kilka wyjaśnień: mózg „przewidział” zdarzenie poprzez ledwo wyczuwalne sygnały sensoryczne, albo jest to subtelne zbiegowisko okoliczności, które statystyka potrafi wyjaśnić bez odwoływania się do kwantowego splątania, albo faktycznie działają nieznane mechanizmy, wymagające rewolucji w fizyce i neuronauce.
Samo istnienie takich danych otwiera głębokie pytanie o granice tego, co uważa się za dopuszczalne w badaniach świadomości. Na jednym biegunie znajduje się ścisły fizykalizm, wymagający powtarzalności w niezależnych laboratoriach; na drugim – idee, gdzie świadomość może oddziaływać z rzeczywistością na poziomach niedostępnych zwykłym przyrządom i poza standardową nauką. Przyszłe eksperymenty z większymi próbami, wstępną rejestracją protokołów i niezależną weryfikacją w różnych instytucjach pokażą, czy efekt „presentiment” się utrzyma, czy też okaże się cechą metodologiczną konkretnego laboratorium. Kwestia ta pozostaje jedną z najostrzejszych na pograniczu neuronauki, fizyki i filozofii świadomości.
