Tại những vùng xa xôi thuộc bờ biển phía tây và các hải đảo của Scotland, các tình nguyện viên đang ráo riết tìm kiếm những hạt giống quý hiếm — những "chứng nhân" bé nhỏ mang trong mình ký ức di truyền từ tận kỷ băng hà cuối cùng. Những hạt giống được thu hái thủ công này không đơn thuần là vật liệu trồng trọt, mà còn chứa đựng khả năng thích nghi độc đáo giúp hồi sinh những cánh rừng cổ thụ từng bao phủ phần lớn diện tích quốc gia này.
Dự án do hai tổ chức Trees for Life và Woodland Trust Scotland khởi xướng từ năm 2023 đã gặt hái được thành công vang dội. Thay vì mục tiêu ban đầu là một triệu hạt, các tình nguyện viên đã thu thập được hơn 11 triệu hạt giống của các loài quý hiếm và khó tìm chỉ trong vòng ba năm. Khoảng 100 tình nguyện viên làm việc tại những khu vực hẻo lánh mà các vườn ươm thương mại không đủ kinh phí để tiếp cận đã vượt chỉ tiêu đề ra tới 11 lần. Từ lượng hạt giống khổng lồ này, ước tính có thể ươm mầm được khoảng 7,8 triệu cây xanh. Các hạt giống này có nguồn gốc từ vùng phía tây và các khu rừng mưa Scotland, nơi cây cối vẫn bảo tồn được đặc tính di truyền giúp chúng chống chọi tốt với sâu bệnh cũng như biến đổi khí hậu.
Danh sách các loài được thu thập bao gồm phỉ, sồi, bạch dương lùn, liễu, bách tùng, anh đào dại, đu lê, thông đỏ và cơm cháy. Mọi hạt giống đều được kiểm định tại khu bảo tồn thiên nhiên Dundreggan, nơi đặt vườn ươm chuyên dụng của tổ chức Trees for Life. Sau đó, những hạt giống đạt chuẩn sẽ được chuyển tới các vườn ươm được cấp phép trên khắp Scotland. Tất cả các vườn ươm này đều thuộc hệ thống UK and Ireland Sourced and Grown, nhằm đảm bảo nguồn gốc địa phương và chất lượng của cây giống. Nhờ những thành tựu ấn tượng, dự án vốn dự kiến kéo dài ba năm nay đã được gia hạn thêm ít nhất một năm.
Hiện nay, Scotland là một trong những quốc gia có tỷ lệ che phủ rừng thấp nhất châu Âu. Chỉ khoảng 18% diện tích lãnh thổ được rừng bao phủ, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 37% của toàn châu lục. Rừng nguyên sinh chỉ chiếm 4% diện tích đất, và hơn một nửa trong số đó đang ở trong tình trạng suy thoái nghiêm trọng. Rừng Caledonian tại vùng Highlands, từng là nơi trú ngụ của các loài sóc, gà rừng và chim mỏ chéo, hiện chỉ còn lại chưa đầy 2% diện tích nguyên thủy. Dọc theo bờ biển phía tây, chỉ còn khoảng 30.000 ha rừng mưa ôn đới — một hệ sinh thái cực kỳ hiếm gặp đang cần được bảo vệ khẩn cấp. Những khu vực này sở hữu khí hậu đại dương đặc trưng với lượng mưa lớn và mùa đông ôn hòa, tạo điều kiện lý tưởng cho các loài rêu, địa y và rêu tản quý hiếm phát triển. Việc thu thập hạt giống mang nguồn gene bản địa giúp khắc phục tình trạng thiếu hụt cây giống rõ nguồn gốc, đồng thời tăng cường khả năng phục hồi của các khu rừng tương lai trước bệnh tật và biến đổi khí hậu.
Dundreggan đóng vai trò là cơ sở hạt nhân của toàn bộ dự án. Khu bảo tồn này tọa lạc trên vùng đất rộng 4.100 ha tại Glenmoriston, được Trees for Life mua lại vào năm 2008. Tại đây có một vườn ươm chuyên biệt, nơi mỗi năm sản sinh ra khoảng 80.000 cây con từ hạt giống địa phương. Vườn ươm tập trung vào các loài quý hiếm như bạch dương lùn, liễu núi và thông rung — những loài cây gần như đã biến mất hoàn toàn khỏi Scotland. Toàn bộ quy trình từ thu hoạch, kiểm định đến ươm mầm đều dựa vào sức mạnh của các tình nguyện viên, những người không chỉ lấp đầy khoảng trống về nguồn giống mà còn kết nối những cá nhân tâm huyết với công cuộc phục hồi thiên nhiên. Các điều phối viên coi sáng kiến này là một hành động trách nhiệm sâu sắc đối với các thế hệ mai sau và sự đa dạng sinh học của Scotland.
Mỗi hạt giống được thu nhặt đều mang tiềm năng của một cái cây đại thụ, và cùng nhau, chúng có thể hồi sinh những cảnh quan tưởng chừng đã mất đi mãi mãi. Phong trào này là một phần của dự án Affric Highlands quy mô lớn kéo dài 30 năm, bao phủ hơn nửa triệu mẫu Anh vùng Cao nguyên Scotland và trở thành dự án tái hoang dã lớn nhất tại Vương quốc Anh. Những sáng kiến như vậy minh chứng rằng việc phục hồi hệ sinh thái bắt đầu từ sự kiên trì, tỉ mỉ của nhiều bàn tay tại những góc khuất xa xôi nhất, tất cả cùng chung mục tiêu trả lại vẻ huy hoàng xưa cũ cho những cánh rừng cổ thụ.
