W odległych zakątkach zachodniego wybrzeża Szkocji oraz na jej wyspach wolontariusze poszukują rzadkich nasion – maleńkich nośników pamięci genetycznej, której korzenie sięgają epoki ostatniego zlodowacenia. Te zbierane ręcznie nasiona to coś więcej niż zwykły materiał siewny: kryją one w sobie unikalne mechanizmy adaptacyjne, które pomogą wskrzesić prastare knieje pokrywające niegdyś znaczną część kraju.
Projekt organizacji Trees for Life oraz Woodland Trust Scotland, rozpoczęty w 2023 roku, odniósł spektakularny sukces. Zamiast pierwotnie zakładanego miliona nasion, w ciągu trzech lat wolontariusze zgromadzili ich ponad 11 milionów, pochodzących z rzadkich i trudno dostępnych gatunków. Około stu ochotników działających w niedostępnych rejonach, gdzie komercyjne szkółki nie docierają z powodów ekonomicznych, przekroczyło plan aż jedenastokrotnie. Z tej ogromnej puli nasion można wyhodować w przybliżeniu 7,8 miliona drzew. Nasiona te pochodzą z zachodnich regionów oraz szkockich lasów deszczowych, gdzie drzewa zachowały unikalne cechy genetyczne, zwiększające ich odporność na choroby oraz zmiany klimatu.
Wśród zebranych gatunków znalazły się leszczyna, dąb, brzoza karłowata, wierzba, jałowiec, dzika wiśnia, wiąz górski, cis oraz bez czarny. Każde nasiono przechodzi szczegółową weryfikację w centrum rewildingu Dundreggan, gdzie funkcjonuje specjalistyczna szkółka Trees for Life. Następnie wyselekcjonowane okazy trafiają do akredytowanych szkółek w całej Szkocji. Wszystkie one należą do systemu UK and Ireland Sourced and Grown, co gwarantuje lokalne pochodzenie i wysoką jakość materiału sadzeniowego. Dzięki sukcesowi inicjatywy projekt, który pierwotnie miał trwać trzy lata, został już przedłużony o co najmniej kolejny rok.
Szkocja jest obecnie jednym z najsłabiej zalesionych państw w Europie. Zaledwie około 18% jej terytorium zajmują lasy, co stanowi wynik znacznie poniżej europejskiej średniej wynoszej 37%. Rodzime drzewostany obejmują jedynie 4% powierzchni kraju, przy czym ponad połowa z nich znajduje się w złym stanie. Las Kaledoński w regionie Highlands, będący niegdyś ostoją wiewiórek, głuszców i krzyżodziobów, przetrwał na mniej niż 2% swojego dawnego obszaru. Na zachodnim wybrzeżu pozostało jedynie około 30 tysięcy hektarów unikalnego umiarkowanego lasu deszczowego – niezwykle rzadkiego ekosystemu wymagającego natychmiastowej ochrony. Tereny te charakteryzują się klimatem hiperoceanicznym z wysokimi opadami i łagodnymi zimami, co stwarza idealne warunki dla rzadkich mchów, wątrobowców i porostów. Gromadzenie nasion o lokalnej genetyce pozwala uzupełnić krytyczne braki materiału sadzeniowego o potwierdzonym pochodzeniu i wzmocnić odporność przyszłych lasów na choroby oraz zawirowania klimatyczne.
Dundreggan to flagowe miejsce realizacji całego przedsięwzięcia. Baza rewildingu znajduje się na terenie posiadłości o powierzchni 4100 hektarów w Glenmoriston, którą organizacja Trees for Life nabyła w 2008 roku. Działa tu specjalistyczna szkółka, w której każdego roku z lokalnych nasion wyrasta około 80 tysięcy drzew. Placówka ta koncentruje się na rzadkich gatunkach, takich jak brzoza karłowata, wierzba górska czy osika, które niemal całkowicie zniknęły ze szkockiego krajobrazu. Cały proces zbierania, sprawdzania i hodowli opiera się na pracy wolontariuszy, którzy nie tylko uzupełniają niedobory sadzonek, ale też tworzą sieć osób osobiście zaangażowanych w odnowę przyrody. Koordynatorzy projektu postrzegają tę inicjatywę jako wyraz głębokiej odpowiedzialności za przyszłe pokolenia oraz bioróżnorodność Szkocji.
Każde zebrane nasiono nosi w sobie potencjał całego drzewa, a wspólnie są one w stanie przywrócić życie krajobrazom, które wydawały się bezpowrotnie utracone. Ruch ten jest elementem zakrojonego na szeroką skalę projektu Affric Highlands, który zaplanowano na 30 lat i który ma objąć ponad pół miliona akrów szkockiego Highlands, stając się największym przedsięwzięciem z zakresu restytucji przyrody w Wielkiej Brytanii. Takie inicjatywy dowodzą, że odtwarzanie ekosystemów zaczyna się od cierpliwej, żmudnej pracy wielu rąk w najbardziej oddalonych zakątkach, połączonych wspólnym celem przywrócenia dawnym lasom ich dawnej chwały.
