W otwartych danych teleskopu kosmicznego NASA Fermi, gromadzonych przez 15 lat obserwacji, międzynarodowy zespół naukowców odkrył pulsar, który wcześniej pozostawał niewidoczny dla wszystkich dotychczasowych metod poszukiwań. Nowe podejście, zainspirowane algorytmami z kryptografii, pozwoliło znaleźć obiekt około miliona razy szybciej. Wyniki opublikowano 19 listopada 2026 roku w czasopiśmie Physical Review Letters.

Pulsar PSR J1622−7204 to gwiazda neutronowa — supergęsta pozostałość po wybuchu supernowej. Obraca się 261 razy na sekundę, wysyłając w przestrzeń wąskie wiązki promieniowania gamma niczym kosmiczna latarnia. Teleskop Fermi wychwytuje jedynie znikomą część tych fotonów — mniej więcej jeden na każde sto milionów obrotów gwiazdy. Sygnał tonie w szumie innych źródeł i promieniowania tła Wszechświata. Aby go wydobyć, trzeba jednocześnie odgadnąć częstotliwość obrotu, tempo jej spadku i dokładne położenie na niebie. Klasyczne przeszukanie wszystkich wariantów wymagałoby zasobów obliczeniowych niedostępnych nawet współczesnym superkomputerom.

Wcześniej naukowcy dzielili dane na części i angażowali wolontariuszy projektu Einstein@Home, którzy oddawali wolną moc swoich komputerów. Nawet przy takim podejściu poszukiwanie jednego pulsara mogło zajmować setki lat komputerowych. Nowa metoda, opracowana przez współautorów badania Dotana Gazita i Baraka Zakkaja z Instytutu Weizmanna w Izraelu, zamienia zadanie w zagadnienie geometryczne. Algorytm szuka krótkiego wektora w wielowymiarowej kracie — trik, który kryptografowie stosują przy analizie systemów odpornych na ataki przyszłych komputerów kwantowych. Każda próbna seria obliczeń zajmowała około pięciu minut na jednym rdzeniu zwykłego procesora. W efekcie całe poszukiwanie zmieściło się w około dziesięciu godzinach pracy standardowego komputera. Poprzednia najlepsza metoda nie zdołała wykryć tego pulsara, choć wymagałaby od jednego procesora około 600 lat nieprzerwanych obliczeń.

Gdy algorytm wskazał kandydata, badacze zweryfikowali go na pełnym zestawie danych Fermi. Sygnał okazał się tak wyraźny, że przypadkowa zbieżność jest praktycznie wykluczona. Główny autor Daniel Pook-Kolb z Instytutu Fizyki Grawitacyjnej Maxa Plancka zauważa: naukowcy nie widzą każdego obrotu gwiazdy i nie mogą po prostu policzyć impulsów. Muszą przesiać czterowymiarową siatkę parametrów z milionami prób w każdym kierunku.
Odkrycie stało się możliwe dzięki polityce NASA dotyczącej otwartych danych naukowych. Fermi, wystrzelony w 2008 roku, co trzy godziny skanuje całe niebo w promieniach gamma — najbardziej energetycznym zakresie widma elektromagnetycznego. Po roku kalibracji wszystkie dane stały się ogólnodostępne i są nadal publikowane niemal natychmiast po przetworzeniu. Astrofizyk Colin Clark, współautor pracy, podkreśla: wszystkie 18 lat obserwacji Fermi są otwarte dla każdego badacza, a ilość informacji tylko rośnie. Właśnie ta otwartość pozwoliła zespołowi nienależącemu do oficjalnej kolaboracji misji zastosować całkowicie nowe podejście.
Następny cel naukowców jest jeszcze ambitniejszy — poszukiwanie pulsarów w układach podwójnych. Grawitacja towarzysza zniekształca sygnał tak silnie, że tradycyjne metody są niemal bezradne. Według szacunków Clarka w już istniejących danych Fermi mogą kryć się dziesiątki, a nawet setki takich obiektów. Nowy algorytm w połączeniu z obliczeniami rozproszonymi Einstein@Home otwiera realną możliwość ich wykrycia.
Patrząc na mapę nieba gamma sporządzoną na podstawie danych Fermi, nie sposób nie odczuć skali tego, co się dzieje. Gdzieś w głębinach Galaktyki supergęsta gwiazda wielkości miasta obraca się setki razy na sekundę, wyrzucając wiązki promieniowania, które po tysiącach lat świetlnych docierają do naszych przyrządów. A teraz, dzięki matematycznym ideom zrodzonym w zupełnie innej dziedzinie nauki, ludzkość uczy się dostrzegać te odległe latarnie szybciej i dokładniej. Wszechświat nadal odkrywa swoje tajemnice przed tymi, którzy potrafią patrzeć uważnie — i uważają dane za wspólne dobro.

