Latarnia z głębin kosmosu: algorytm ze świata szyfrów ujawnił ukryty pulsar

Autor: Uliana S

W otwartych danych teleskopu kosmicznego NASA Fermi, gromadzonych przez 15 lat obserwacji, międzynarodowy zespół naukowców odkrył pulsar, który wcześniej pozostawał niewidoczny dla wszystkich dotychczasowych metod poszukiwań. Nowe podejście, zainspirowane algorytmami z kryptografii, pozwoliło znaleźć obiekt około miliona razy szybciej. Wyniki opublikowano 19 listopada 2026 roku w czasopiśmie Physical Review Letters.

Latarnia z głębin kosmosu: algorytm ze świata szyfrów ujawnił ukryty pulsar-1
Pokazany tutaj kosmiczny teleskop promieniowania gamma Fermi należący do NASA skanuje całe niebo co trzy godziny, krążąc wokół Ziemi. NASA's Goddard Space Flight Center/Chris Smith (USRA/GESTAR).

Pulsar PSR J1622−7204 to gwiazda neutronowa — supergęsta pozostałość po wybuchu supernowej. Obraca się 261 razy na sekundę, wysyłając w przestrzeń wąskie wiązki promieniowania gamma niczym kosmiczna latarnia. Teleskop Fermi wychwytuje jedynie znikomą część tych fotonów — mniej więcej jeden na każde sto milionów obrotów gwiazdy. Sygnał tonie w szumie innych źródeł i promieniowania tła Wszechświata. Aby go wydobyć, trzeba jednocześnie odgadnąć częstotliwość obrotu, tempo jej spadku i dokładne położenie na niebie. Klasyczne przeszukanie wszystkich wariantów wymagałoby zasobów obliczeniowych niedostępnych nawet współczesnym superkomputerom.

Latarnia z głębin kosmosu: algorytm ze świata szyfrów ujawnił ukryty pulsar-2
Ta wizja artystyczna przedstawia pulsar, który podczas obrotu emituje światło w regularnych impulsach, niczym kosmiczna latarnia morska. NASA/JPL-Caltech.

Wcześniej naukowcy dzielili dane na części i angażowali wolontariuszy projektu Einstein@Home, którzy oddawali wolną moc swoich komputerów. Nawet przy takim podejściu poszukiwanie jednego pulsara mogło zajmować setki lat komputerowych. Nowa metoda, opracowana przez współautorów badania Dotana Gazita i Baraka Zakkaja z Instytutu Weizmanna w Izraelu, zamienia zadanie w zagadnienie geometryczne. Algorytm szuka krótkiego wektora w wielowymiarowej kracie — trik, który kryptografowie stosują przy analizie systemów odpornych na ataki przyszłych komputerów kwantowych. Każda próbna seria obliczeń zajmowała około pięciu minut na jednym rdzeniu zwykłego procesora. W efekcie całe poszukiwanie zmieściło się w około dziesięciu godzinach pracy standardowego komputera. Poprzednia najlepsza metoda nie zdołała wykryć tego pulsara, choć wymagałaby od jednego procesora około 600 lat nieprzerwanych obliczeń.

Latarnia z głębin kosmosu: algorytm ze świata szyfrów ujawnił ukryty pulsar-3
Ten obraz nieba promieniowania gamma powstał na podstawie rocznych obserwacji wykonanych przez teleskop Fermi Large Area Telescope (LAT). NASA/DOE/Fermi LAT Collaboration.

Gdy algorytm wskazał kandydata, badacze zweryfikowali go na pełnym zestawie danych Fermi. Sygnał okazał się tak wyraźny, że przypadkowa zbieżność jest praktycznie wykluczona. Główny autor Daniel Pook-Kolb z Instytutu Fizyki Grawitacyjnej Maxa Plancka zauważa: naukowcy nie widzą każdego obrotu gwiazdy i nie mogą po prostu policzyć impulsów. Muszą przesiać czterowymiarową siatkę parametrów z milionami prób w każdym kierunku.

Odkrycie stało się możliwe dzięki polityce NASA dotyczącej otwartych danych naukowych. Fermi, wystrzelony w 2008 roku, co trzy godziny skanuje całe niebo w promieniach gamma — najbardziej energetycznym zakresie widma elektromagnetycznego. Po roku kalibracji wszystkie dane stały się ogólnodostępne i są nadal publikowane niemal natychmiast po przetworzeniu. Astrofizyk Colin Clark, współautor pracy, podkreśla: wszystkie 18 lat obserwacji Fermi są otwarte dla każdego badacza, a ilość informacji tylko rośnie. Właśnie ta otwartość pozwoliła zespołowi nienależącemu do oficjalnej kolaboracji misji zastosować całkowicie nowe podejście.

Następny cel naukowców jest jeszcze ambitniejszy — poszukiwanie pulsarów w układach podwójnych. Grawitacja towarzysza zniekształca sygnał tak silnie, że tradycyjne metody są niemal bezradne. Według szacunków Clarka w już istniejących danych Fermi mogą kryć się dziesiątki, a nawet setki takich obiektów. Nowy algorytm w połączeniu z obliczeniami rozproszonymi Einstein@Home otwiera realną możliwość ich wykrycia.

Patrząc na mapę nieba gamma sporządzoną na podstawie danych Fermi, nie sposób nie odczuć skali tego, co się dzieje. Gdzieś w głębinach Galaktyki supergęsta gwiazda wielkości miasta obraca się setki razy na sekundę, wyrzucając wiązki promieniowania, które po tysiącach lat świetlnych docierają do naszych przyrządów. A teraz, dzięki matematycznym ideom zrodzonym w zupełnie innej dziedzinie nauki, ludzkość uczy się dostrzegać te odległe latarnie szybciej i dokładniej. Wszechświat nadal odkrywa swoje tajemnice przed tymi, którzy potrafią patrzeć uważnie — i uważają dane za wspólne dobro.

4 Wyświetlenia

Komentarze

Czy znalazłeś błąd lub niedokładność?Rozważymy Twoje uwagi tak szybko, jak to możliwe.