Een baken uit de diepten van de ruimte: een algoritme uit de wereld van de cryptografie onthulde een verborgen pulsar

Auteur: Uliana S

In de openbare gegevens van de NASA-ruimtetelescoop Fermi, die zich over 15 jaar aan waarnemingen hebben opgehoopt, heeft een internationale groep wetenschappers een pulsar ontdekt die voor alle eerdere zoekmethoden onzichtbaar was gebleven. Een nieuwe aanpak, geïnspireerd door algoritmen uit de cryptografie, maakte het mogelijk het object ongeveer een miljoen keer sneller te vinden. De resultaten zijn op 19 november 2026 gepubliceerd in het tijdschrift Physical Review Letters.

Een baken uit de diepten van de ruimte: een algoritme uit de wereld van de cryptografie onthulde een verborgen pulsar-1
De hier afgebeelde Fermi-ruimtetelescoop voor gammastraling van NASA scant elke drie uur de hele hemel terwijl hij in een baan om de aarde draait. NASA's Goddard Space Flight Center/Chris Smith (USRA/GESTAR).

De pulsar PSR J1622−7204 is een neutronenster — een uiterst dichte rest na een supernova-explosie. Hij draait 261 keer per seconde rond en zendt smalle bundels gammastraling de ruimte in, als een kosmische vuurtoren. De telescoop Fermi vangt slechts een minuscule fractie van deze fotonen op — ongeveer één op elke honderd miljoen omwentelingen van de ster. Het signaal verdrinkt in de ruis van andere bronnen en van de achtergrondstraling van het heelal. Om het eruit te halen, moet men tegelijkertijd de rotatiefrequentie, de mate waarin die afneemt en de exacte positie aan de hemel raden. Het klassieke doorproberen van alle mogelijkheden zou rekenkracht vereisen die zelfs moderne supercomputers niet hebben.

Een baken uit de diepten van de ruimte: een algoritme uit de wereld van de cryptografie onthulde een verborgen pulsar-2
Deze artistieke impressie toont een pulsar die tijdens het draaien met regelmatige pulsen licht uitstraalt, als een kosmische vuurtoren. NASA/JPL-Caltech.

Voorheen verdeelden wetenschappers de gegevens in stukken en schakelden zij vrijwilligers van het project Einstein@Home in, die de vrije capaciteit van hun computers ter beschikking stelden. Zelfs met die aanpak kon de zoektocht naar één pulsar honderden computerjaren duren. De nieuwe methode, ontwikkeld door de medeauteurs van het onderzoek Dotan Gazit en Barak Zackay van het Weizmann Instituut in Israël, verandert de opgave in een meetkundig probleem. Het algoritme zoekt een korte vector in een multidimensionaal rooster — een techniek die cryptografen gebruiken bij de analyse van systemen die bestand zijn tegen aanvallen van toekomstige kwantumcomputers. Elke proefreeks berekeningen kostte ongeveer vijf minuten op één kern van een gewone processor. Uiteindelijk paste de hele zoektocht in ongeveer tien uur werk van een standaardcomputer. De vorige beste methode kon deze pulsar niet vinden, hoewel die van één processor ongeveer 600 jaar onafgebroken rekenwerk zou hebben gevergd.

Een baken uit de diepten van de ruimte: een algoritme uit de wereld van de cryptografie onthulde een verborgen pulsar-3
Dit beeld van de gammastralenhemel is gebaseerd op één jaar waarnemingen met de Fermi Large Area Telescope (LAT). NASA/DOE/Fermi LAT Collaboration.

Nadat het algoritme op een kandidaat had gewezen, controleerden de onderzoekers die op de volledige dataset van Fermi. Het signaal bleek zo helder dat een toevallige samenloop vrijwel uitgesloten is. Hoofdauteur Daniel Pook-Kolb van het Max Planck Instituut voor Zwaartekrachtfysica merkt op: wetenschappers zien niet elke omwenteling van de ster en kunnen de pulsen niet eenvoudigweg tellen. Zij moeten een vierdimensionaal parameterrooster met miljoenen proeven in elke richting doorzoeken.

De ontdekking werd mogelijk dank zij het beleid van NASA inzake open wetenschappelijke gegevens. Fermi, in 2008 gelanceerd, scant elke drie uur de hele hemel in gammastralen — het meest energierijke bereik van het elektromagnetische spectrum. Na een jaar kalibratie werden alle gegevens openbaar toegankelijk en ze worden nog steeds vrijwel direct na verwerking gepubliceerd. Astrofysicus Colin Clark, medeauteur van het werk, benadrukt: alle 18 jaar aan waarnemingen van Fermi zijn voor elke onderzoeker toegankelijk, en de hoeveelheid informatie groeit alleen maar. Juist die openheid stelde een team dat geen deel uitmaakt van de officiële samenwerking van de missie in staat een volstrekt nieuwe aanpak toe te passen.

Het volgende doel van de wetenschappers is nog ambitieuzer — het zoeken naar pulsars in dubbelsterren. De zwaartekracht van de begeleider vervormt het signaal zo sterk dat traditionele methoden vrijwel machteloos staan. Volgens schattingen van Clark kunnen in de al beschikbare gegevens van Fermi tientallen, ja zelfs honderden zulke objecten schuilgaan. Het nieuwe algoritme in combinatie met de gedistribueerde berekeningen van Einstein@Home opent een reële mogelijkheid om ze te vinden.

Wie naar de kaart van de gammastralingshemel kijkt die op basis van de gegevens van Fermi is gemaakt, kan niet anders dan de omvang van wat zich afspeelt voelen. Ergens in de diepten van de Melkweg draait een uiterst dichte ster ter grootte van een stad honderden keren per seconde rond en stoot bundels straling uit die na duizenden lichtjaren onze instrumenten bereiken. En nu, dank zij wiskundige ideeën die in een heel ander vakgebied zijn ontstaan, leert de mensheid deze verre bakens sneller en nauwkeuriger op te merken. Het heelal blijft zijn geheimen onthullen aan wie aandachtig weet te kijken — en de gegevens als gemeenschappelijk bezit beschouwt.

4 Weergaven

Reacties

Heb je een fout of onnauwkeurigheid gevonden?We zullen je opmerkingen zo snel mogelijk in overweging nemen.