Nie własność, lecz czująca istota: Kraje, w których humanitarne traktowanie psów jest prawnie zagwarantowane

Stosunek do psów w różnych krajach świata waha się od całkowitej obojętności po uznanie ich za pełnoprawnych członków społeczeństwa, obdarzonych prawami. W wielu państwach ochrona zwierząt jest zakotwiczona na poziomie konstytucyjnym, a okrutne traktowanie psa jest karane rzeczywistą karą pozbawienia wolności.

1. Niemcy: pies jako istota czująca.

Niemcy słusznie uważane są za jednego z globalnych liderów w ochronie praw zwierząt. W 2002 roku ochrona zwierząt została bezpośrednio wprowadzona do Ustawy Zasadniczej RFN (Grundgesetz, art. 20a), co uczyniło ją konstytucyjnym obowiązkiem państwa. Federalna Ustawa o Ochronie Zwierząt (Tierschutzgesetz) szczegółowo reguluje warunki utrzymania, transportu i wykorzystywania psów.

Psy domowe:

• Pies jest prawnie uznawany za istotę czującą (Mitgeschöpf), a nie za rzecz.
• Zabronione jest trzymanie psa na łańcuchu dłużej niż kilka godzin na dobę, a w wielu landach trzymanie na łańcuchu jest całkowicie zabronione.
• W niektórych landach obowiązuje wymóg uczęszczania do szkoły dla psów (Hundeschule) dla właścicieli określonych ras lub wszystkich nowych właścicieli.
• Wprowadzono rejestrację podatkową (Hundesteuer), która jednocześnie służy jako mechanizm ewidencji.
• Zabronione jest kopiowanie uszu i ogonów.

Psy bezdomne:

• Bezdomne psy w Niemczech to zjawisko niezwykle rzadkie. Sprzyja temu system Tierheim (schronisk dla zwierząt), finansowanych przez państwo i organizacje charytatywne.
• Schroniska działają na zasadzie „no-kill”: zdrowe zwierzę nie jest usypiane.
• Schwytanego bezdomnego psa umieszcza się w schronisku, gdzie jest czipowany, sterylizowany i szuka się mu nowego właściciela.

Odpowiedzialność właściciela:

• Okrutne traktowanie lub zabicie psa karane jest grzywną do 25 000 euro lub pozbawieniem wolności do 3 lat.
• Właściciel ponosi pełną odpowiedzialność cywilną za szkody wyrządzone przez psa.
• Pozostawienie psa w niebezpieczeństwie (np. w zamkniętym samochodzie w upale) jest przestępstwem.

2. Szwajcaria: godność zwierzęcia jako kategoria prawna.

Szwajcaria jako jedna z pierwszych na świecie wprowadziła do ustawodawstwa pojęcie „godności zwierzęcia” (Würde des Tieres). Federalna Ustawa o Ochronie Zwierząt (Tierschutzgesetz, 2008) oraz odpowiadające jej rozporządzenie (Tierschutzverordnung) zawierają szczegółowe normy, włącznie z minimalną powierzchnią wybiegu i środowiskiem społecznym psa.

Psy domowe:

• Obowiązkowa mikroczipizacja i rejestracja w bazie danych AMICUS.
• Pies nie może być trzymany w samotności, jeśli sprawia mu to cierpienie: prawo uznaje psy za zwierzęta społeczne.
• Zabronione jest trzymanie psa w pomieszczeniu bez dostępu do światła dziennego i świeżego powietrza.
• Zabronione są obroże elektryczne, kolczatki i inne „korygujące” urządzenia.
• Do 2017 roku obowiązywało przejście obowiązkowego kursu teoretycznego i praktycznego dla wszystkich nowych właścicieli psów.

Psy bezdomne:

• Praktycznie nie występują dzięki ścisłej rejestracji i wysokim grzywnom za porzucenie zwierzęcia.
• Porzucony pies jest przekazywany do schroniska kantonu, gdzie jest utrzymywany na koszt właściciela (jeśli uda się go ustalić) lub budżetu kantonu.

Odpowiedzialność właściciela:

• Grzywny za okrutne traktowanie sięgają 20 000 franków szwajcarskich, a w poważnych przypadkach przewidziana jest kara pozbawienia wolności do 3 lat.
• Weterynarz lub sąsiad ma obowiązek zgłosić do organu nadzorczego wszelkie oznaki okrutnego traktowania.
• Właściciel ma obowiązek zapewnić psu minimum jedną godzinę aktywnego wybiegu na dobę.

3. Holandia: pierwszy kraj bez bezdomnych psów.

W 2011 roku Holandia została oficjalnie uznana za pierwszy kraj na świecie, który wyeliminował populację bezdomnych psów bez stosowania eutanazji. Kodeks cywilny (Burgerlijk Wetboek) uznaje zwierzęta za istoty czujące.

Psy domowe:

• Obowiązkowa rejestracja i mikroczipizacja.
• Podatek od psa (hondenbelasting), choć w niektórych gminach został zniesiony.
• Rygorystyczne wymagania dotyczące warunków utrzymania: zakaz stałego trzymania w klatce, na balkonie, w piwnicy.

Psy bezdomne:

• Problem rozwiązano systemowo: obowiązkowa sterylizacja, program „odłów – sterylizacja – powrót” (CNVR), praca sieci schronisk i organizacji wolontariackich.
• Gminy ponoszą bezpośrednią odpowiedzialność za kontrolę populacji.
• Uśpienie jest dopuszczalne wyłącznie ze wskazań medycznych i tylko przez lekarza weterynarii.

Odpowiedzialność właściciela:

• Grzywna za okrutne traktowanie – do 20 750 euro lub pozbawienie wolności do 3 lat.
• Porzucony pies jest śledzony za pomocą czipa; właścicielowi wystawiany jest rachunek za utrzymanie w schronisku i nakładana jest grzywna.

4. Austria: rzecznik praw zwierząt.

Federalna Ustawa o Ochronie Zwierząt (Bundestierschutzgesetz, 2005) i Konstytucja Austrii zakotwiczają ochronę zwierząt jako zadanie państwowe. Unikalną cechą Austrii jest instytucja rzecznika praw zwierząt (Tierschutzombudsmann) w każdym kraju związkowym.

Psy domowe:

• Zabronione jest trzymanie psa na łańcuchu (od 2005 r.).
• Obowiązkowa mikroczipizacja i rejestracja w bazie danych.
• Zakaz używania obroży zaciskowych, elektrycznych, kolczatek.
• Zabronione jest rozmnażanie psów z defektami genetycznymi, powodującymi cierpienie (np. skrajne rasy brachycefaliczne).

Psy bezdomne:

• Bezdomne psy są umieszczane w schroniskach (Tierheime), działających na zasadzie „no-kill”.
• Rzecznik kontroluje warunki utrzymania i może inicjować kontrole.

Odpowiedzialność właściciela:

• Grzywny do 7 500 euro za pierwsze naruszenie, do 15 000 euro za powtórne; w poważnych przypadkach – pozbawienie wolności do 2 lat.
• Właściciel ma obowiązek zapewnić psu socjalizację i wystarczającą aktywność fizyczną.

5. Wielka Brytania: tradycja i surowe prawo.

Animal Welfare Act 2006 (Anglia i Walia) oraz Animal Health and Welfare (Scotland) Act 2006 ustanawiają zasadę „obowiązku opieki” (duty of care): właściciel jest zobowiązany do zapewnienia zwierzęciu pięciu swobód – wolności od głodu, od dyskomfortu, od bólu, od strachu i wolności do wyrażania naturalnych zachowań.

Psy domowe:

• Od 2016 roku obowiązkowa jest mikroczipizacja wszystkich psów powyżej 8 tygodni.
• Dangerous Dogs Act 1991 reguluje utrzymanie psów określonych typów (pitbullterier, japoński tosa itp.): obowiązkowe ubezpieczenie, sterylizacja, kaganiec w miejscach publicznych.
• Od 2023 roku obowiązuje Lucy's Law: zakaz sprzedaży szczeniąt przez osoby trzecie (tylko od hodowcy lub ze schroniska).

Psy bezdomne:

• Lokalne rady (local councils) są zobowiązane do odbierania bezdomnych psów. Po 7 dniach, jeśli właściciel nie zostanie odnaleziony, pies jest przekazywany do schroniska lub organizacji charytatywnej (RSPCA, Dogs Trust, Battersea).
• RSPCA posiada uprawnienia do wszczynania spraw o okrutne traktowanie.

Odpowiedzialność właściciela:

• Okrutne traktowanie: grzywna bez ograniczeń i/lub pozbawienie wolności do 5 lat (od 2021 r. zgodnie z Animal Welfare (Sentencing) Act).
• Zakaz posiadania zwierząt dożywotnio w poważnych przypadkach.
• Właściciel ma obowiązek kontrolować psa w miejscach publicznych; atak psa na człowieka pociąga za sobą odpowiedzialność karną.

6. Skandynawia: dobrostan jako norma.

Szwedzka ustawa o ochronie zwierząt (Djurskyddslagen, zaktualizowana w 2019 r.) oraz podobne akty prawne Norwegii, Finlandii i Danii ustanawiają wysokie standardy.

Psy domowe:

• Zabronione jest trzymanie psa na uwięzi dłużej niż 2 godziny ciągiem (Szwecja).
• Pies musi mieć możliwość poruszania się, komunikowania się i otrzymywania pomocy weterynaryjnej.
• Obowiązkowa identyfikacja (czip lub tatuaż).
• W Szwecji zabronione są kary fizyczne w trakcie szkolenia.

Psy bezdomne:

• Bezdomność psów praktycznie nie występuje dzięki ścisłej ewidencji i wysokiemu poziomowi odpowiedzialności właścicieli.
• W Finlandii i Szwecji działają schroniska z programami adopcyjnymi; eutanazja jest dopuszczalna tylko ze wskazań medycznych.

Odpowiedzialność właściciela:

• Grzywny i pozbawienie wolności do 2 lat za okrutne traktowanie.
• Właściciel może zostać pozbawiony prawa do posiadania zwierząt.

Inne kraje, w których ustawodawstwo nie reguluje tak szczegółowo utrzymania psów, ale również zawiera postępowe normy:

• Francja – 2015 r. zwierzę w Kodeksie Cywilnym to „istota czująca”. Grzywna za okrucieństwo do 75 000 € i 5 lat więzienia. Obowiązkowy „certificat de connaissance” dla nowych właścicieli (od 2024 r.).
• Nowa Zelandia – Animal Welfare Act 2015 uznaje zwierzęta za istoty czujące (sentient beings). Surowe standardy utrzymania.
• Włochy – regionalne ustawy (np. Lacjum, Toskania) zakazują eutanazji zdrowych bezdomnych psów. Grzywny do 160 000 € i do 4 lat więzienia za okrucieństwo (ustawa z 2024 r.).
• Indie – Prevention of Cruelty to Animals Act (1960) i zasady ABC (Animal Birth Control): zabronione jest zabijanie bezdomnych psów, dopuszczalna jest tylko sterylizacja i szczepienia.

Co łączy kraje-liderów:

• Obowiązkowa identyfikacja (mikroczip) i rejestracja w jednolitej bazie danych.
• Zakaz okaleczających operacji (kopiowanie, usuwanie pazurów).
• Zakaz trzymania na łańcuchu i w klatkach.
• Wymogi dotyczące zapewnienia socjalizacji i aktywności fizycznej.
• Uznanie psa za istotę czującą, a nie za mienie.
• Regulacja hodowli: licencjonowanie hodowców, zakaz rozmnażania z wadami genetycznymi.

Modele rozwiązywania problemów bezdomnych psów:

• Model skandynawski / niemiecki: bezdomność jest zapobiegana już w momencie powstania – ścisła ewidencja, podatki, grzywny za porzucone zwierzęta. Schroniska działają na zasadzie „no-kill”.
• Model holenderski CNVR: masowa sterylizacja, szczepienia i powrót; praca z opinią publiczną.
• Model indyjski ABC: ustawowy zakaz zabijania bezdomnych psów; nacisk na sterylizację i szczepienia przeciw wściekliźnie. Realizacja zależy od gmin i organizacji pozarządowych.
• Model Wielkiej Brytanii: obowiązkowe wyłapywanie bezdomnych – 7 dni oczekiwania – przekazanie do schronisk charytatywnych.

Wskaźnikiem rozwoju społeczeństwa nie jest jedynie poziom gospodarki czy postęp technologiczny, ale również to, jak społeczeństwo dysponuje władzą nad tymi, którzy nie są w stanie obronić się sami. Stosunek do długoletniego, wiernego towarzysza – psa, domowego, bezdomnego, porzuconego, chorego – demonstruje moralne fundamenty państwa lepiej niż jakiekolwiek deklaracje. Prawo uznające psa za istotę czującą, czip i schronisko zamiast łańcucha i uśpienia, okrucieństwo jako przestępstwo, rzeczywista odpowiedzialność właściciela – to wszystko to nie tylko system ochrony zwierząt, ale kultura szacunku dla życia we wszystkich jego przejawach. Doświadczenie krajów omówionych w tym artykule dowodzi: bezdomność psów nie jest nieuchronnością, a okrucieństwo nie jest normą.

Jest jednak jeszcze jeden aspekt – wybór, którego każdy człowiek dokonuje, biorąc szczeniaka do domu lub przechodząc obok głodnego psa na poboczu: czy uznać prawo psa do życia, bezpieczeństwa i opieki? I właśnie ta decyzja przekształca literę prawa w rzeczywistość, na podstawie której można ocenić dojrzałość społeczeństwa.