Thay vì chế tạo các kính thiên văn mới, lần đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ, NASA đang đưa một robot lên quỹ đạo để giải cứu một thiết bị vốn đã hoạt động từ lâu. Đây không đơn thuần là một cuộc thử nghiệm kỹ thuật, mà còn là tín hiệu cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận cơ sở hạ tầng không gian: từ tư duy sử dụng một lần sang duy trì và bảo dưỡng lâu dài.
NASA rushes to save Swift telescope from falling back to Earth with $30 million rescue mission trib.al/JoWvF3j
Kính thiên văn Swift, được phóng lên vào năm 2004, đã bền bỉ theo dõi các vụ nổ tia gamma và những vụ nổ của các vì sao trong hơn hai thập kỷ qua. Tuy nhiên, do hoạt động mạnh của mặt trời, thiết bị này đang bị giảm độ cao nhanh hơn bình thường và có nguy cơ rơi vào bầu khí quyển vào tháng 10 tới. Để ngăn chặn kịch bản này, NASA đã ký hợp đồng trị giá 30 triệu đô la với công ty khởi nghiệp Katalyst Space Technologies. Tàu vũ trụ Link của họ, với ba cánh tay máy, sẽ có nhiệm vụ tiếp cận Swift, kẹp chặt thiết bị và nâng quỹ đạo từ độ cao 360 km lên 600 km.
Sứ mệnh dự kiến sẽ khởi hành trong những ngày tới từ một rạn san hô vòng ở Thái Bình Dương trên tên lửa Pegasus. Đây sẽ là nỗ lực đầu tiên của Mỹ trong lĩnh vực này, khi mà trước đây mới chỉ có Trung Quốc thực hiện các hoạt động tương tự. Theo lãnh đạo của Katalyst, thành công của dự án này sẽ mở đường cho sự ra đời của cả một ngành công nghiệp dịch vụ trên quỹ đạo – từ tiếp nhiên liệu, sửa chữa cho đến xây dựng các trạm không gian mới.
Một chi tiết đáng chú ý là Swift vốn không được thiết kế để bảo trì, nên cấu trúc của nó hoàn toàn không có các điểm bám hay cổng kết nối. Robot Link, với kích thước chỉ bằng một chiếc tủ lạnh nhỏ và sở hữu những "ngón tay" tương tự như các mảnh ghép Lego, sẽ phải đương đầu với nhiệm vụ ngoài kế hoạch này. Nếu quá trình vận hành suôn sẻ, kính thiên văn sẽ quay lại làm việc ngay trong tháng 9 và tiếp tục đóng vai trò là "người phản ứng nhanh" hỗ trợ cho các khám phá mới của kính James Webb và Roman.
Bài toán kinh tế ở đây là rất rõ ràng. Việc chế tạo một thiết bị thay thế cho Swift sẽ tiêu tốn hàng trăm triệu đô la, trong khi ngân sách dành cho vật lý thiên văn của NASA lại có hạn. Việc tắt các thiết bị khoa học hồi tháng 2 vừa qua tuy đã làm chậm quá trình rơi, nhưng vẫn chưa đủ để cứu vãn tình hình. Sứ mệnh Link chính là nỗ lực nhằm kéo dài tuổi thọ của một tài sản hiện có thay vì phải đầu tư xây dựng cái mới từ đầu.
Ứng viên tiếp theo được giải cứu có thể là kính thiên văn Hubble. Dù đã hoạt động 36 năm và từng được các phi hành gia bảo trì trong kỷ nguyên tàu thoi, hiện tại Hubble cũng đang dần bị hạ thấp độ cao. Katalyst dự định sẽ cử một robot mạnh mẽ hơn lên hỗ trợ vào năm 2028. Nếu cuộc thử nghiệm với Swift chứng minh được độ tin cậy của công nghệ này, chúng ta sẽ có một phương án thay thế thực thụ cho các sứ mệnh mới đắt đỏ.
Phía sau những chi tiết kỹ thuật là một bước chuyển mình sâu sắc hơn: không gian không còn là nơi chỉ để phóng đi rồi lãng quên. Các thiết bị đang dần trở thành một phần của cơ sở hạ tầng dài hạn, có khả năng được sửa chữa và nâng cấp định kỳ. Điều này làm thay đổi hoàn toàn tính kinh tế của việc nghiên cứu vũ trụ, đồng thời giảm bớt sự phụ thuộc vào việc phải liên tục gia tăng ngân sách.
Thành bại của Link sẽ cho thấy tính khả thi của ý tưởng dịch vụ quỹ đạo đối với toàn bộ ngành công nghiệp này. Dẫu kết quả ra sao, sứ mệnh này cũng đã chứng minh rằng ngay cả những trạm quan sát cũ kỹ vẫn có thể được hồi sinh mà không cần tốn kém chi phí khổng lồ để thay thế hoàn toàn.
