Điều gì sẽ xảy ra nếu lý do chính khiến một bài viết không đọng lại trong tâm trí người đọc chẳng phải vì tư duy non nớt, mà bởi khao khát thái quá muốn mọi thứ phải trở nên thật hoàn mỹ?
Thật nghịch lý, nhưng trong thực tế biên tập và báo chí, điều này vẫn xảy ra thường xuyên: khi tác giả hay biên tập viên càng cố gọt giũa tư liệu, loại bỏ đi tất cả những gì sống động, mang tính cá nhân hay sự thô ráp, thì cá tính trong bài viết lại càng mờ nhạt dần. Nó trở nên chỉn chu nhưng lại vô hồn. Những bài viết thực sự mạnh mẽ hầu như luôn đứng vững không phải nhờ sự hoàn hảo không tì vết, mà nhờ khả năng nhận diện đặc trưng.
Sự không hoàn hảo hoàn toàn không phải là một vấn đề. Thậm chí, đó thường chính là nguồn sức mạnh cốt lõi của người viết.
Dấu ấn cá nhân quan trọng hơn sự trau chuốt hoàn hảo
Nhiều người viết bắt đầu với một tôn chỉ gần như tuyệt đối: văn bản phải thật hoàn mỹ. Tuy nhiên, trong cuộc rượt đuổi sự mượt mà đó, ta rất dễ đánh mất đi thứ giá trị nhất — chính là sự hiện diện sống động của tác giả.
Anne Lamott, nữ nhà văn người Mỹ đồng thời là tác giả của những cuốn sách về kỹ năng viết lách, không hề che giấu những hoài nghi, những luồng tư duy thô ráp hay sự tổn thương, mà ngược lại, bà biến chúng thành một phần của bài viết. Chính vì thế, tác phẩm Bird by Bird (Từng chú chim một) của bà mang lại cảm giác rất "người", ấm áp và đầy sức sống, chứ không phải một cuốn giáo khoa với những công thức được xây dựng chuẩn mực.
Đó chính là sức mạnh của sự không hoàn hảo: nó tạo ra cảm giác về sự hiện diện của một con người bằng xương bằng thịt. Độc giả không chỉ đơn thuần tiếp nhận thông tin — họ cảm nhận được rằng đằng sau con chữ là một tác giả thực thụ.
Những nét riêng biệt không phải là rào cản
Theo thời gian, mỗi người cầm bút đều hình thành những thói quen riêng: người thì sa đà vào những đoạn ngoại đề dài dằng dặc, người lại ưa chuộng cách diễn đạt đanh thép, hay có người lại xây dựng bài viết theo từng mảnh ghép rời rạc. Ở giai đoạn đầu sự nghiệp, những đặc điểm này thường bị coi là khuyết điểm. Nhưng chính chúng, theo năm tháng, lại có thể trở thành phong cách thương hiệu cá nhân.
Joan Didion là một trong những ví dụ điển hình nhất. Là một nhà báo và nhà văn người Mỹ, nhân vật chủ chốt của trào lưu "Báo chí mới", bà luôn viết với một phong cách đậm chất cá nhân: sự chính xác đầy khách quan xen lẫn cấu trúc phân mảnh và sự hiện diện mạnh mẽ của cái tôi tác giả. Bà từng không ít lần bị chỉ trích vì sự chủ quan thái quá, nhưng chính giọng điệu đó đã tạo nên sự nhận diện cho bà. The White Album và The Year of Magical Thinking trở thành những tác phẩm kinh điển không phải bất chấp phong cách này, mà chính là nhờ vào nó.
Một bài viết mang dấu ấn cá nhân không có nghĩa vụ phải làm hài lòng tất cả mọi người. Nó có quyền có hương vị riêng, âm sắc riêng và cá tính riêng của mình.
Những bài viết ngắn mang lại hiệu quả tốt hơn
Việc cố gắng viết ngay một bài báo lớn, được trau chuốt hoàn mỹ từ đầu là cách gần như chắc chắn khiến bạn mắc kẹt trong chủ nghĩa hoàn hảo. Sẽ hữu ích hơn nhiều nếu bắt đầu với những bài viết ngắn, nơi bạn có thể thử nghiệm, sai lầm, thay đổi giọng điệu và tìm kiếm bản thân mà không phải chịu áp lực quá lớn.
David Foster Wallace là một ví dụ thú vị khác. Nhà văn và nhà tiểu luận người Mỹ này nổi tiếng với lối văn xuôi cực kỳ dày đặc: những câu văn dài, các chú thích cuối trang, những đoạn tản mạn triết học và mật độ tư duy đậm đặc trong từng đoạn văn. Lúc đầu, phong cách này khiến nhiều người cảm thấy bị quá tải. Nhưng chính qua những bài báo ngắn, ông đã mài sắc cách tiếp cận này, và tuyển tập Consider the Lobster (Hãy nghĩ về chú tôm hùm) đã trở thành một tác phẩm kinh điển hiện đại.
Và ở đây, cùng một logic lại phát huy tác dụng: sự không hoàn hảo có thể không phải là một lỗi sơ suất, mà là một hình thái của sự chuẩn xác. Đôi khi, chính điều đó lại làm cho bài viết trở nên sống động và đáng nhớ.
Bạn có thể thử nghiệm điều gì?
Hãy lấy một bài viết đã hoàn thiện và khôi phục lại 2–3 chi tiết mà bạn từng lược bỏ để giữ cho bài viết "sạch sẽ".
Hãy chọn ra một đặc điểm phong cách riêng của bạn và thử biến nó thành "siêu năng lực" của mình.
Trước lần xuất bản tới, hãy tự đặt cho mình một câu hỏi đơn giản: nếu không cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người, bài viết này sẽ trở nên như thế nào?
Hãy thử trở nên không hoàn hảo. Thường thì chính trong phiên bản đó, hương vị thực sự của tác giả mới lần đầu lộ diện — giống như loại sô-cô-la thủ công thượng hạng: có cá tính, có chiều sâu và một dư vị khó quên.
