Uzaydaki günlük yaşam, bilim kurgu filmlerinde gördüğümüzden oldukça farklıdır. Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (UUİ) alışık olduğumuz konfor unsurları bulunmaz; her bir litre su ve her bir gram yük en ince ayrıntısına kadar hesaplanır. Bunun temel sebebi, mikroyerçekimi koşulları ve yörüngeye yük taşıma maliyetlerinin devasa boyutlarda olmasıdır.
Bir kozmonotun veya astronotun sıradan bir gününün nasıl geçtiğini tüm detaylarıyla inceliyoruz.
1. Nasıl yıkanıyorlar? (Yerçekimsiz ortamda duş almak tam bir felakettir)
UUİ'de duş kabini bulunmaz. Eğer bir kozmonot sadece musluğu açacak olsaydı, su yüzey gerilimi nedeniyle yere düşmek yerine vücuduna titreyen yoğun bir tabaka halinde yapışırdı; bu da hava yollarına kaçarak boğulma riskine yol açabilirdi. Ayrıca havalandırma sistemine veya elektrikli cihazlara sızan su damlacıkları, ekipmanlarda kısa devreye neden olabilirdi.
Hijyen nasıl sağlanır:
- Vücut: Kozmonotlar normal ıslak mendiller ve durulama gerektirmeyen özel susuz duş jelleri kullanırlar. Jel vücuda sürülür, ovulur ve ardından bir havluyla silinir.
- Saçlar: Şampuan da susuz cinstendir. Saçlara uygulanır, saç derisine masaj yapılır ve havluyla kurulanır.
- Tıraş: Erkekler, kesilen kılların istasyon içinde uçuşmaması için bu kılları içine çeken özel bir toz toplama sistemine sahip elektrikli tıraş makineleri kullanırlar.
- Dişler: Sıradan diş fırçası ve macun kullanılır. Fırça, içme suyu paketinden alınan 2-3 damla suyla ıslatılır. Fırçalama sonrası ağız çalkalanmaz; köpük ya yutulur (macun güvenlidir) ya da kağıt bir peçeteye tükürülür. Ağız ve fırça da peçeteyle iyice temizlenir. Kullanılmış peçeteler atılmaz; diğer çöplerle birlikte sızdırmaz ve su geçirmeyen torbalara paketlenir. Fırça kullanıldıktan sonra bir damla suyla durulanır, peçeteyle silinir ve kişisel saklama kutusuna kaldırılır.
2. Çamaırlar nasıl yıkanıyor? (Çamaır makinesi bir lükstür)
Kısa cevap: Hiçbir şekilde. UUİ'de çamaşır makinesi yoktur. Su çok ağırdır ve yörüngeye taşınması fahiş maliyetlere yol açar.
Giysilere ne yapılıyor: Kozmonotlar kıyafetlerini kirlenene veya ter kokana kadar giyerler. Ardından giysiler hava geçirmez torbalara konarak çöp konteynerine gönderilir. Görevini tamamlayan kargo gemileriyle (Progress veya Cygnus) birlikte bu "kirli" çamaşırlar atmosferin yoğun tabakalarında yanarak yok olur. İstisna: NASA son zamanlarda üniformaların ve çorapların az miktarda özel deterjanla ıslatılabildiği deneysel torbaları test etti ancak bu henüz deneme aşamasındadır. Vakaların %99'unda uzay kıyafetleri tek kullanımlıktır.
3. Tuvalete nasıl gidiyorlar? (Yerçekimiyle değil, vakumla çalışır)
Dünyada tuvaletteki su, atıkları yerçekimi sayesinde aşağı iter. Uzayda ise bu ilke işlemez. Uzay tuvaleti, aslında farklı boyutlarda huni sistemlerine sahip güçlü bir vakum cihazıdır.
- Küçük tuvalet: Astronotlar huni uçlu özel bir hortum kullanırlar. Hava akımı idrarı dışarı kaçmasına izin vermeden adeta içine çeker.
- Büyük tuvalet: Tuvalet oturağında farklı çaplarda delikler bulunur. Kozmonot hedefi tam tutturmalıdır, aksi takdirde sonuçlar tüm istasyon için üzücü olur. Atıklar, hava akımıyla otomatik olarak mühürlenen ve sıkıştırılan kişisel torbalara girer.
- Bunlar nereye gidiyor? Katı atıklar, çöplerle birlikte atmosferde yanan konteynerlerde paketlenir. İdrar ise geri kazanım sistemine gönderilerek son derece karmaşık bir arıtma sürecinden geçer.
Sonuç ne oluyor?
Bu çok aşamalı sistemin sonunda kimyasal olarak saf distile su elde edilir. Bu su, istasyonun ortak tampon tankına aktarılır ve yaşam destek sistemlerinin kapalı döngüsüne dahil edilir.
4. Çok su içiliyor. İstasyonda tonlarca su mu var?
Hayır, gemide tonlarca su bulunmuyor. Sebebi ise şudur.
UUİ'ye bir kilogram yük taşımanın maliyeti (fırlatma aracına bağlı olarak) 2.000 ile 5.000 dolar arasındadır. Bir kozmonotun günde yaklaşık 2–3 litre içme suyuna, ayrıca yemek hazırlama ve havayı nemlendirme için suya ihtiyacı vardır. 6 kişilik bir mürettebat yılda yaklaşık 5-6 ton su tüketir. Bu miktarı Dünyadan taşımak, sadece su için on milyonlarca dolar harcamak demektir.
Peki su nereden geliyor? Her şeyden! UUİ'de bir mühendislik harikası olan kapalı döngü yaşam destek sistemi (ECLSS) çalışır. Bu sistem nemi yaklaşık %98 verimlilikle geri dönüştürür.
1. İdrar: Özel bir santrifüj, suyu idrardan ayırır. Çinko oksit ve gümüş iyonlu reaktörlerdeki işlemler de dahil olmak üzere karmaşık kimyasal ve termal arıtmanın ardından su tertemiz hale gelir.
2. Ter ve nefes: İnsanlar terler ve nemli hava solurlar. İklimlendirme sistemi, bu yoğuşmayı istasyon atmosferinden toplar.
3. Hijyen: Islak mendillerde ve havlularda kalan nem de geri kazanılır.
Toplanan tüm bu sıvı; çok aşamalı filtrelerden, mineralleştiricilerden geçer ve iyotla dezenfekte edilir. Bu su öncelikle kritik teknik ihtiyaçlar için kullanılır:
- Oksijen Üretimi: Distile su, elektroliz sistemlerine beslenir. Elektrik akımıyla su molekülleri ayrıştırılır ve mürettebatın soluduğu temiz oksijen elde edilir.
- Teknik Döngüler: Su; soğutma sistemlerinin çalışması, havanın nemlendirilmesi ve istasyonun diğer dahili mühendislik sistemleri için kullanılır.
Sonuç: Kozmonotlar, saflık derecesi bakımından Dünyadaki her türlü şişelenmiş suyu defalarca geride bırakan bir su içerler. Astronotların kendi aralarında espri yaptığı gibi: "Dünkü kahve, bugünkü kahvedir."
Kozmonotlar da Dünyadaki insanlar kadar (yaklaşık 2-3 litre) su içerler. Ancak tonlarca suyu tanklarda saklamazlar. Uzay yaşamını gezegenin en kusursuz geri dönüşüm sistemi haline getirerek, suyu kendi atıklarından sürekli olarak yeniden üretirler.
5. Ne yiyorlar? (Ekmek kesinlikle yasaktır)
Uzay yemeği çoktan "tüplerdeki püre" olmaktan çıktı. Bugün kozmonotların menüsü yüzlerce çeşidi kapsıyor: çorbalar, borş, et, balık, tatlılar ve taze meyveler (bunlar genellikle teslimattan sonraki ilk günlerde tüketilir).
Uzay mutfağının temel kuralı: Kırıntı yasak! Dünyada bir ekmek kırıntısı masaya düşerken, yerçekimsiz ortamda tüm modül boyunca uçuşur. Kırıntılar bir kozmonotun gözüne kaçabilir veya daha kötüsü, havalandırma filtrelerine sıkışarak ekipmanı bozabilir. Bu nedenle ekmek yerine tortilla (lavaş benzeri yassı ekmekler) tüketilir. Bunlarla sandviç yapılabilir ve ufalanmazlar.
Yiyecekler iki temel formda sunulur:
1. Termostabilize (bebek maması veya askeri kumanyalar gibi yumuşak paketlerde).
2. Dondurularak kurutulmuş (suyu alınmış). Tüketilmeden önce pakete özel bir port üzerinden şırıngayla sıcak su enjekte edilir.
Baharatlar (tuz, karabiber, soslar) küçük paketlerde sıvı halde verilir; çünkü toz halindeki maddeler havada dağılıp giderdi.
6. Yerçekimsiz ortamda nasıl uyunur? (Uykuda uçup gitmemek için)
Yerçekimsiz ortamda vücut serbestçe süzüldüğü için Dünyadaki gibi yatağa uzanmak mümkün değildir; gece boyunca bir kozmonot başka bir modüle sürüklenebilir veya ekipmanlara çarpabilir.
UUİ'de Uyku Alanı
Her mürettebat üyesinin telefon kulübesi büyüklüğünde kişisel bir kabini vardır. İçinde şunlar bulunur:
- Duvara sabitlenmiş bir uyku tulumu (dikey, yatay veya baş aşağı olması fark etmez, yerçekimsiz ortamda yön kavramı yoktur)
- Dizüstü bilgisayarın bulunduğu küçük bir masa
- Kişisel eşyalar: aile fotoğrafları, kulaklıklar, kitaplar
- Havalandırma ızgarası: Bu olmadan uyuyan kişinin dışarı verdiği karbondioksit başının etrafında birikir ve boğulmaya neden olabilir
Kendilerini nasıl sabitlerler?
1. Uyku tulumuna girip fermuarı çekerler
2. Tulumu kayışlarla kabin duvarına veya tavanına bağlarlar
3. Eller ya tulumun içine sokulur ya da dışarıda bırakılır; bazı astronotlar kollarının uykuda serbestçe süzülmesini tercih eder (biraz ürkütücü görünse de bu normaldir)
4. Baş bir kayışla sabitlenir, aksi takdirde sallanarak uykuyu böler
Uzay uykusunun özellikleri
- Yastığa gerek yoktur — başın bir yüzeye baskı yapması söz konusu değildir
- Dünyadaki gibi 7-8 saat uyurlar
- Rüya görürler, ancak astronotlar yerçekimi yokluğu nedeniyle rüyaların daha canlı ve tuhaf olduğunu belirtirler
- Gürültü — fanların ve ekipmanların sürekli uğultusu (yaklaşık 60 dB) nedeniyle herkes kulak tıkacıyla uyur
- Gün doğumu ve batımı — UUİ yörüngesinde güneş her 90 dakikada bir (günde 16 kez) doğup battığı için pencereler gece perdelerle kapatılır
Astronotlar ne diyor?
Birçoğu yerçekimsiz ortamda uykunun Dünyadakinden daha rahat olduğunu belirtiyor:
- Omurga ve eklemlere baskı uygulanmaz
- Vücut tamamen gevşer
- Sürekli dönmeye gerek kalmaz — pozisyon değiştirmek için kolu hafifçe oynatmak yeterlidir
Ancak dezavantajları da vardır: Düşme hissi (beyin yerçekimsizliği serbest düşüş olarak algılar) ve kesintisiz havalandırma gürültüsü.
7. Yörüngede fiziksel egzersizler sadece formda kalmanın bir yolu değil, hayati bir gerekliliktir. Mikroyerçekimi (yerçekimsizlik) koşullarında kaslar ve kemikler alışılmış yükü hissetmezler. Eğer antrenman yapılmazsa, astronot hızla kas kütlesini kaybeder, kemikleri (kalsiyum kaybı nedeniyle) kırılganlaşır ve Dünyaya döndüğünde kendi başına ayakta duramaz veya yürüyemez hale gelir.
Bunu önlemek için Uluslararası Uzay İstasyonu (UUİ) mürettebatı her gün yaklaşık 2–2,5 saatini antrenmanlara ayırır.
İşte bu sürecin işleyişi ve kozmonotların antrenman yaptığı ekipmanlar:
1. UUİ'deki Üç Temel Egzersiz Cihazı
Uzayda ağırlık olmadığı için sıradan dambıl ve halterler işe yaramaz. Mühendisler benzersiz ekipmanlar geliştirmek zorunda kalmıştır:
- Koşu Bandı (T2 / COLBERT): Yerçekimsiz ortamda koşmak imkansızdır; bir itişle tavana uçarsınız. Bu yüzden astronotlar özel bir yükleme tertibatıyla (kayış sistemi) koşarlar. Bu tertibat, lastik kordonlar yardımıyla koşucuyu bandın üzerine adeta "bastırarak" vücut ağırlığını taklit eder. Ayrıca koşu bandı, koşu sırasındaki titreşimlerin istasyonu sallamaması ve hassas cihazları bozmaması için karmaşık bir yay ve amortisör sistemine asılıdır.
- Kuvvet Antrenmanı Cihazı (ARED): Halter ve ağırlık makinelerini taklit eden en karmaşık cihazdır. Demir plakalar yerine vakum silindirleri ve volanlar kullanılır. Bunlar, onlarca kilodan yüzlerce kiloya kadar ayarlanabilen bir direnç oluşturur. Astronotlar bununla squat, deadlift ve pres hareketleri yaparlar. İskelete binen bu eksenel yük, kemik yoğunluğu kaybını önlediği için kritik öneme sahiptir.
2. Sürecin Özellikleri
Uzayda antrenman yapmak, yerçekimsizliğin fiziği nedeniyle Dünyadakinden çok farklıdır:
- Ter Sorunu: Dünyada ter akar veya buharlaşır. Uzayda ise konveksiyonun olmaması nedeniyle (sıcak hava yukarı çıkmaz) ter buharlaşmaz ve akmaz. Cilde, gözlere yapışan ve hatta burnu tıkayabilen büyük, yapışkan damlacıklar halinde toplanır. Bu yüzden astronotlar havalandırma sistemli özel giysilerle çalışır veya sürekli havluyla kurulanırlar.
- Hijyen ve Güvenlik: Her antrenmandan sonra tüm ekipmanlar antiseptik mendillerle titizlikle silinir. Tutacaklarda kalan ter damlaları, kapalı alanda bakteri yuvası olabileceği gibi havalandırmaya veya elektroniklere kaçarak kısa devreye de yol açabilir.
UUİ'de Standart Bir Görev:
Klasik süre yaklaşık 6 aydır (180 gün). Bu, çoğu astronot ve kozmonot için temel süredir. İnsanlık tarihindeki en uzun kesintisiz uçuş rekoru: Valeriy Polyakov (Rusya), Ocak 1994'ten Mart 1995'e kadar Mir uzay istasyonunda 437 gün kalmıştır. Yani bu "spartalı koşullarda" sadece on gün değil, oldukça uzun bir süre kalıyorlar.
Uzay yaşamının temel paradoksu: İnsanlık Dünyadan ne kadar uzaklaşırsa, kendi atıklarına o kadar çok bağımlı hale geliyor. Yörüngedeki bir kozmonot sadece bir araştırmacı değil, gezegenin en gelişmiş kapalı döngü sisteminin canlı bir halkasıdır. Astronotların şaka yollu söylediği gibi: "Dünkü çay, bugünkü oksijendir."
