Puebla eyaletinde arkeologlar, Mezoamerika'nın bilinen en eski güneş takvimlerinden birinin varlığını doğruladı. MÖ 1000–600 yıllarına tarihlenen Teteles-de-Avila-Kastilyo'daki kompleks, antik sakinlerin Güneş'in ufuk boyunca hareketini hassas biçimde izlemesine ve bunu tarımsal döngülerle ilişkilendirmesine olanak tanıyordu.
Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü'nden (INAH) araştırmacılar, E Grubu ya da Tetelihtik olarak bilinen mimari topluluğu inceledi. Doğu platformu kuzeyden güneye neredeyse 90 metre boyunca uzanıyor ve 40 metre genişliğindeydi; daha küçük olan batı platformu ise gözlem noktası işlevi görüyordu. Yapıların yönelimi, Güneş'in ekinoks ve gündönümü günlerindeki konumuyla örtüşüyor — tam da buradan, şafak vakti Güneş'in ufkun belirli noktaları üzerindeki doğuşu izlenebiliyordu.
Böyle bir yerleşim tesadüf değildir. Antik inşaatçılar yalnızca piramitler ve platformlar dikmekle kalmamış, onları araziye ve göksel olaylara uyarlamışlardı. Benzer kompleksler daha önce ağırlıklı olarak Maya bölgesinden, örneğin Guatemala'daki Uaşaktun'dan biliniyordu. Şimdi ise benzer bir sistemin onun dışında da var olduğu doğrulandı; bu durum, olasılıkla erken kültürel bağlantılara ya da Uasteklerin ataları ve diğer gruplar arasında astronomik bilginin paralel gelişimine işaret ediyor.
Bölge sakinleri için bu gözlemlerin pratik bir önemi vardı. Yağmur mevsiminin ya da kurak dönemin başlangıcının hassas biçimde belirlenmesi, mısır ekiminin ve topluluğun hayatta kalmasının bağlı olduğu diğer işlerin planlanmasına yardımcı oluyordu. Mimarlık yalnızca ritüel bir mekân değil, aynı zamanda taş ile ışığın aynı anda hem saat hem de takvim gibi etkileştiği kendine özgü bir araç haline geliyordu.
Kompleksin tarihlendirmesinin ve işlevinin doğrulanması, yapıların yöneliminin karşılaştırmalı analizine, arazinin topografyasına ve hâlihazırda incelenmiş anıtlarla kurulan paralelliklere dayanıyor. O döneme ait doğrudan yazılı kanıtlar günümüze ulaşmamış olsa da, yerleşimin mekânsal düzeni, nesilden nesile aktarılan sistematik astronomik gözlemlere işaret ediyor.
Bu keşif, antik Mezoamerika toplumlarının göksel döngüleri günlük yaşama ve törensel mimariye ne kadar derinlemesine entegre ettiğini vurguluyor. Güneş'in hareketine dair bilgi, yalnızca ürünü öngörmeyi değil, aynı zamanda ortak ritüeller ve zamanın kolektif hatırası etrafında toplumsal örgütlenmeyi güçlendirmeyi de mümkün kılıyordu.
Antik gözlemciler şunu gösteriyordu: Dünyayı anlamak için, doğru günde ışığın yere nasıl düştüğüne dikkatle bakmak yeterlidir.
