Milyonlarca yıl boyunca yaşamın değişmez göründüğü Amerika'nın yağmur ormanlarında pek çok eğrelti otu şaşırtıcı derecede genç çıktı. Yeni bir araştırmaya göre, Danaea cinsinin bugün yaşayan türlerinin yaklaşık yarısı yalnızca son altı milyon yıl içinde oluştu. Uzun süre antik çeşitliliğin deposu sayılan tropikler için bu, alışılmış tabloda dikkat çekici bir dönüş.
Tropik ormanların zenginliği genellikle uzun ve görece sakin tarihleriyle açıklanır. Buzul çağlarının flora ve faunayı defalarca yeniden şekillendirdiği Avrupa'nın yanında tropikler, antik soyların neredeyse hiç sarsılmadan korunabildiği bir istikrar adası gibi görünüyordu. Oysa jeoloji başka bir hikâye anlatıyor: dağlar yükseldi, uçsuz bucaksız ovalar kurudu, yeni topraklar oluştu. Bütün bunlar koşulları sürekli değiştirip bitkileri uyum sağlamaya, dolayısıyla yeni türler üretmeye zorladı.
Finlandiya'daki Turku Üniversitesi ve Danimarka'daki Aarhus Üniversitesi'nden araştırmacılar, yalnızca Neotropiklerde yaşayan eğrelti otları olan Danaea cinsine yöneldi. Bu soy, en yakın akrabalarından çok daha erken, yaklaşık 128 milyon yıl önce, erken Kretase'de ayrıldı; bugünkü türlerin ortak atası ise yaklaşık 53 milyon yıl önce ortaya çıktı. Türleşmenin ana dalgası ise çok daha geç bir döneme denk geldi. Son çeyrek yüzyılda yazarlar bilim için 47 yeni Danaea türü tanımladı ve cins içindeki akrabalık ilişkilerinin yeniden kurulmasına tam da bu çalışma yardımcı oldu.
Zamanlama burada tesadüf değil. Yaklaşık 23 ile 5 milyon yıl öncesini kapsayan Miyosen, And Dağları'nın özellikle etkin biçimde yükseldiği dönem oldu: araştırmaya göre yükselişin hızlanması yaklaşık 20 milyon yıl önce başladı. Dağlar tüm bölgenin iklimini ve topraklarını yeniden biçimlendirdi, batı Amazonya'nın uçsuz bucaksız bataklık alanları giderek kurudu. Buna Orta Amerika'da yeni kara parçalarının ortaya çıkışını da ekleyin: bitkiler için yeni ekolojik nişlerin ve yayılma yollarının doğduğu bir tablo çıkar ortaya.
En beklenmedik bulgu, çeşitliliğin tam olarak nerede oluştuğuyla ilgili. Neotropiklerdeki eğrelti otlarının çoğunda tür zenginliğinin merkezi And Dağları'ndayken, Danaea'da bu merkez Amazonya'da ortaya çıktı: bu cins için en zengin yer, tam da ova Amazon ormanları oldu. Danaea ağaç gövdelerine ve dallarına epifit olarak yerleşmek yerine orman örtüsünde yetişir; bu yüzden evrimlerinin, görünüşe göre, ovalardaki değişimlerle daha sıkı bağlantılı olması doğal. Bir ilginç ayrıntı daha var: dağ ormanlarına yerleşen soylar daha sonra ekvatordan uzaklaşarak daha serin ve mevsimsel bölgelere yayıldı. Belki de yükseklik uyumu, bitkileri bu tür koşullarda yaşama önceden hazırlamıştı.
Sonuç şöyle görünüyor: Amerika tropiklerinin dinamik jeolojik tarihi, biyoçeşitliliğin güçlü bir motoru oldu. Danaea'nın antik soyları ortadan kalkmadı, ama bugünkü türlerin yaklaşık yarısı varlığını, doğayı adeta kendini yeniden kurmaya zorlayan görece yakın tarihli olaylara borçlu.
Bu hikâyenin endişe verici bir yanı da var. 2024 yılında tanımlanan 18 türden altısı, araştırmacıların tahminine göre hâlihazırda yok olma tehdidi altında; tropik ormanların ısınması ve kuruması ise durumu daha da kötüleştirme riski taşıyor. Bu yüzden yalnızca antik soyları değil, çok yakın zamanda ortaya çıkan ve belki de peyzaj ile iklimdeki değişimlere hızla tepki veren genç dalları da korumak gerekiyor.

