W lasach deszczowych Ameryki, gdzie życie wydaje się niezmienne od milionów lat, niemało paproci okazało się zaskakująco młodych. Według nowego badania około połowy żyjących obecnie gatunków rodzaju Danaea ukształtowało się w ciągu zaledwie ostatnich sześciu milionów lat. Dla tropików, które długo uważano za skarbnicę dawnej różnorodności, to wyraźny zwrot w utartym obrazie.
Bogactwo lasów tropikalnych zwykło się tłumaczyć ich długą i stosunkowo spokojną historią. Na tle Europy, gdzie epoki lodowcowe wielokrotnie przekształcały florę i faunę, tropiki wyglądały jak wyspa stabilności, w której dawne linie mogły przetrwać niemal bez wstrząsów. Ale geologia opowiada inną historię: podnosiły się góry, wysychały ogromne niziny, powstawały nowe gleby. Wszystko to nieustannie zmieniało warunki i zmuszało rośliny do przystosowywania się, a więc do tworzenia nowych gatunków.
Badacze z Uniwersytetu w Turku (Finlandia) i Uniwersytetu Aarhus (Dania) zajęli się rodzajem Danaea, paprociami, które żyją wyłącznie w Neotropiku. Ich linia oddzieliła się od najbliższych krewnych jeszcze we wczesnej kredzie, około 128 milionów lat temu, a wspólny przodek obecnych gatunków pojawił się około 53 miliona lat temu. Główna fala specjacji przypadła jednak na znacznie późniejszy czas. W ciągu ostatniego ćwierćwiecza autorzy opisali 47 nowych dla nauki gatunków Danaea i właśnie ta praca pomogła odtworzyć pokrewieństwa wewnątrz rodzaju.
Ta zbieżność w czasie nie jest przypadkowa. Miocen, epoka od około 23 do 5 milionów lat temu, był okresem, gdy Andy wypiętrzały się szczególnie aktywnie: według danych z badania przyspieszenie wypiętrzania zaczęło się około 20 milionów lat temu. Góry przekształciły klimat i gleby całego regionu, a ogromne zabagnione przestrzenie zachodniej Amazonii stopniowo wysychały. Dodajmy do tego pojawienie się nowych obszarów lądu w Ameryce Centralnej, a otrzymamy obraz, w którym powstawały nowe nisze ekologiczne i szlaki rozprzestrzeniania się dla roślin.
Najbardziej nieoczekiwane jest to, gdzie dokładnie przebiegała różnorodność. U większości paproci Neotropiku centrum bogactwa gatunkowego znajduje się w Andach, a u Danaea znalazło się w Amazonii: to właśnie nizinne lasy amazońskie stały się najbogatszym miejscem dla tego rodzaju. Danaea rosną na ściółce leśnej, a nie osiedlają się jako epifity na pniach i gałęziach, więc ich ewolucja, jak się wydaje, była ściślej związana ze zmianami na nizinach. Jest jeszcze jeden ciekawy szczegół: linie, które opanowały lasy górskie, później rozprzestrzeniały się dalej od równika, w chłodniejsze i bardziej sezonowe rejony. Możliwe, że przystosowanie do wysokości z góry przygotowało rośliny do życia w takich warunkach.
Wniosek wygląda tak: dynamiczna historia geologiczna amerykańskich tropików stała się potężnym motorem bioróżnorodności. Dawne linie Danaea nigdzie nie zniknęły, ale około połowa obecnych gatunków zawdzięcza swoje pojawienie się stosunkowo niedawnym wydarzeniom, które dosłownie zmusiły przyrodę do przebudowania się.
Ta historia ma też niepokojącą stronę. Spośród 18 gatunków opisanych w 2024 roku sześć, według szacunków badaczy, jest już zagrożonych wyginięciem, a ocieplenie i wysychanie lasów tropikalnych grożą pogorszeniem sytuacji. Dlatego trzeba chronić nie tylko dawne linie, ale i młode gałęzie, które powstały całkiem niedawno i być może szybko reagują na zmiany krajobrazu i klimatu.

