Kiedy medycyna wyczerpuje standardowe możliwości, pozostaje tylko jedno – uderzyć w samą przyczynę choroby. To właśnie spotkało Alyssę Tapley z Leicestershire, brytyjską dziewczynkę, która w 2022 roku została pierwszą osobą na świecie, której życie uratowano dzięki edycji zasad DNA (base editing) – nowatorskiej technologii pozwalającej na zmianę pojedynczych „liter” kodu genetycznego bez przerywania podwójnej helisy DNA.
W maju 2021 roku, w wieku trzynastu lat, u Alyssy zdiagnozowano ostrą białaczkę limfoblastyczną T-komórkową, jedną z najbardziej agresywnych postaci nowotworu krwi. Wcześniej rodzice zauważali jedynie częste przeziębienia, infekcje wirusowe oraz nieustanne zmęczenie. Początkowo wszystko wyglądało na zwykłe dziecięce dolegliwości, lecz choroba postępowała gwałtownie i wkrótce dziewczynka trafiła na oddział intensywnej terapii.
Lekarze ze szpitali w Leicester i Sheffield zastosowali wszystkie dostępne wówczas metody leczenia, w tym intensywną chemioterapię, standardowe schematy terapeutyczne oraz przeszczep szpiku kostnego. Jednak po kilku miesiącach choroba powróciła. Po nawrocie lekarze szczerze uprzedzili rodzinę, że nie ma już skutecznych opcji leczenia, a dalsza pomoc może mieć jedynie charakter paliatywny.
Rodzice nie przestali jednak szukać szansy na ratunek. Tak rodzina dowiedziała się o badaniu klinicznym prowadzonym przez profesora Waseema Qasima w Great Ormond Street Hospital w Londynie. Naukowcy z Instytutu Zdrowia Dziecka University College London pracowali nad zupełnie nowym podejściem, którego nigdy wcześniej nie stosowano u ludzi.
U jego podstaw leżały genetycznie zmodyfikowane limfocyty T – komórki odpornościowe zdolne do rozpoznawania i niszczenia nowotworu. Jednak w przypadku białaczki T-komórkowej pojawił się poważny problem: zwykłe zmodyfikowane komórki niszczyły nie tylko komórki nowotworowe, ale także siebie nawzajem, ponieważ nie potrafiły odróżnić zdrowych limfocytów T od tych złośliwych.
Rozwiązanie okazało się nieoczekiwane. Za pomocą technologii edycji zasad DNA naukowcy wprowadzili kilka punktowych zmian w kodzie genetycznym dawczych komórek odpornościowych. W przeciwieństwie do klasycznego systemu CRISPR-Cas9 metoda ta nie przecina obu nici DNA, lecz polega na chemicznej zamianie jednej zasady azotowej na inną. Dzięki temu udało się znacząco obniżyć ryzyko niepożądanych zmian w genomie i stworzyć komórki zdolne do wybiórczego niszczenia nowotworu bez uszkadzania siebie nawzajem oraz zdrowych tkanek pacjentki.
W maju 2022 roku Alyssa została hospitalizowana na oddziale przeszczepów szpiku kostnego w Great Ormond Street Hospital. Stała się pierwszym pacjentem na świecie, który otrzymał taką eksperymentalną terapię.
Przed rozpoczęciem leczenia dziewczynka wypowiedziała słowa, które później obiegły cały świat:
„Nawet jeśli to nie pomoże mi, być może pomoże komuś innemu”.
Po kursie przygotowawczym lekarze podali jej genetycznie zmodyfikowane limfocyty T od dawcy. Już po kilku dniach zaczęły one intensywnie namnażać się w organizmie. Po czterech tygodniach badanie szpiku wykazało pełną remisję – komórki nowotworowe zniknęły i nie wykryto śladów minimalnej choroby resztkowej. Następnie Alyssie wykonano drugi przeszczep komórek macierzystych, aby odbudować jej układ odpornościowy.
Technologia edycji zasad DNA została opracowana w 2016 roku w laboratorium amerykańskiego biochemika Davida Liu. W ciągu kilku lat przeszła ona drogę od podstawowego odkrycia do zastosowania klinicznego, demonstrując możliwość precyzyjnej zmiany poszczególnych fragmentów DNA bez rozrywania jego struktury.
Historia Alyssy nie była odosobnionym przypadkiem. Do końca 2025 roku badaniem objęto jedenastu pacjentów – samą Alyssę, ośmioro innych dzieci oraz dwoje dorosłych. Według danych opublikowanych w The New England Journal of Medicine i zaprezentowanych na corocznej konferencji Amerykańskiego Towarzystwa Hematologicznego, 82% uczestników osiągnęło głęboką remisję, co pozwoliło na późniejszy przeszczep komórek macierzystych. Prawie dwie trzecie pacjentów pozostaje bez oznak choroby, a pierwsi uczestnicy badania żyją bez nawrotu już od ponad trzech lat.
Dzisiaj Alyssa ma szesnaście lat. Uczy się, podróżuje, spotyka z przyjaciółmi, chodzi na koncerty i występuje na konferencjach naukowych, opowiadając swoją historię. Jeszcze kilka lat temu lekarze przygotowywali jej rodzinę na najgorsze. Teraz ona sama stała się symbolem tego, jak odkrycia naukowe mogą odmienić ludzki los.
Podsumowanie
Historia Alyssy stanowi nie tylko sukces jednej eksperymentalnej terapii. Dowodzi ona, że edycja zasad DNA przestaje być wyłącznie techniką laboratoryjną i stopniowo staje się narzędziem medycyny klinicznej. Jeśli przyszłe badania potwierdzą bezpieczeństwo i skuteczność tej metody, będzie ona mogła zrewolucjonizować leczenie nie tylko wybranych postaci białaczki, lecz także wielu dziedzicznych chorób krwi, układu odpornościowego oraz innych narządów.
Jeszcze niedawno terapia genowa była postrzegana jako odległa perspektywa. Dziś ratuje już życie. I być może właśnie takie historie staną się początkiem nowej ery w medycynie, w której lekarze będą nie tylko zwalczać skutki choroby, ale i naprawiać jej przyczynę na poziomie samego DNA.
