Oostenrijkse fysici hebben in het laboratorium aangetoond dat de paradox van Wigners vriend niet gebonden is aan de kwantumtheorie. Het fenomeen doet zich namelijk al voor in klassieke scenario's waarin waarnemers worden gedupliceerd. Het artikel van Karoline L. Jones en Markus P. Müller, dat op 30 juni 2026 verscheen in het tijdschrift Quantum, tilt de discussie hiermee van de specifieke kwantumgrondslagen naar het bredere domein van de fundamentele natuurkunde en filosofie.
Onderzoekers van het Instituut voor Kwantumoptica en Kwantuminformatie van de Oostenrijkse Academie van Wetenschappen in Wenen hebben, samen met partners van de Universiteit van Wenen en het Perimeter Institute in Canada, uitgebreide varianten van de 'Wigners vriend'-gedachte geanalyseerd. In de oorspronkelijke paradox beschrijft Wigner een vriend die de spin van een deeltje meet, terwijl hijzelf van buitenaf een superpositie waarneemt. De nieuwe varianten introduceren meerdere actoren, wat leidt tot conflicten met onze intuïtieve aannames over de objectiviteit van feiten. De wetenschappers lieten zien dat soortgelijke tegenstrijdigheden ook zonder kwantummechanica optreden; de klassieke waarschijnlijkheidsleer en de mogelijkheid om denkende actoren exact te kopiëren volstaan hiervoor.
Een cruciaal element in al deze scenario's is 'beperking A': het onvermogen van een theorie om een sluitend waarschijnlijkheidsbeeld te geven van de observaties van alle actoren tegelijkertijd. Denk hierbij aan een tweeling die, na een perfecte duplicatie, wedt op de uitkomst van een muntworp, terwijl elk van hen alleen de eigen uitkomst kan zien. Hun individuele voorspellingen laten zich niet samenvoegen tot één coherente kansverdeling. Ditzelfde structurele conflict vormt de kern van het probleem van de 'Boltzmann-breinen' in de kosmologie en de paradox van de Schone Slaapster in de epistemologie.
Het onderzoek toont aan dat de paradox niet enkel over kwantummetingen gaat, maar een fundamenteel probleem blootlegt in het beschrijven van de realiteit wanneer waarnemingen privé zijn en niet volledig gecombineerd kunnen worden. Klassieke versies zijn technologisch zelfs makkelijker te verwezenlijken dan kwantumexperimenten met verstrengelde fotonen of ionen. Dit werpt een nieuw licht op de vraag welke aannames we als universeel geldig mogen beschouwen binnen elke natuurkundige theorie.
De resultaten benadrukken het belang om dergelijke beperkingen in een breder kader te bestuderen, van kwantumcomputers tot kosmologische modellen. Ze helpen verhelderen waar onze theorieën noodgedwongen ruimte laten voor voorspellingen die weliswaar privé zijn, maar niet intersubjectief getoetst kunnen worden.
