In Zuid-Brazilië, op het land van het Xokleng-volk in de staat Santa Catarina, ontvouwt zich een stille maar grootschalige inspanning om het bos terug te brengen. De lokale bevolking heeft in enkele jaren bijna honderdduizend zaailingen van de Braziliaanse araucaria geplant — een boom die in de vorige eeuw 97 procent van zijn verspreidingsgebied verloor en nu op de lijst van ernstig bedreigde soorten staat.
De araucaria (Araucaria angustifolia) is een majestueuze naaldboom die meer dan vijftig meter hoog kan worden. Zijn rechte stam en brede kroon bepaalden ooit het aanzien van de zuidelijke Braziliaanse bossen. Tegenwoordig zijn deze bossen sterk versnipperd en is de boom zelf een symbool geworden van de kwetsbaarheid van een hele ecosysteem. De pinhão-noten die hij produceert, dienen niet alleen als voedsel voor mensen, maar ook voor ten minste tweeëntwintig diersoorten.
Voor de Xokleng is de araucaria niet zomaar een plant. Volgens hun overlevering is uit deze boom een beschermend dier geschapen, en zonder hem kan het verhaal van het volk niet worden verteld. Carl Gackran, een van de initiatiefnemers van het project, verbindt het lot van de boom rechtstreeks met dat van zijn cultuur: wanneer de heilige boom verdwijnt, komen taal en tradities onder druk te staan.
Het begon allemaal in 2016, toen Gackran hoorde over de status van de araucaria op de Rode Lijst van de IUCN. Aanvankelijk wilde hij tien bomen op zijn eigen terrein laten groeien, maar het idee greep al snel de gemeenschap aan. In 2017 startte een systematisch project, dat nu wordt uitgevoerd door het Instituto Zág. In tien jaar tijd heeft het instituut meer dan honderdveertigduizend zaailingen geproduceerd en geplant op een oppervlakte van meer dan duizend hectare binnen het grondgebied van Ibirama-La Klãnõ.
Het werk verloopt volgens traditionele regels: bij het verzamelen van zaden wordt ten minste veertig procent achtergelaten voor wilde dieren, en voor het planten worden rituelen uitgevoerd en wordt er 'gesproken' met de zaden. Tegelijkertijd worden invasieve soorten verwijderd — Amerikaanse den en eucalyptus — om ruimte te maken voor inheemse planten. Afhankelijk van het seizoen nemen dertig tot zestig vrijwilligers deel aan het project.
Het gebied waar het herstel plaatsvindt, is nog niet volledig juridisch geregeld — het demarcatieproces duurt al jaren. Maar de aanplant zelf wordt een argument voor de erkenning van de rechten van inheemse volkeren op voorouderlijke gronden. Bosherstel is hier tegelijkertijd een ecologische, culturele en juridische opgave.
Wanneer mensen de bomen hun plaats in het landschap teruggeven, geven ze zichzelf tegelijkertijd een deel van hun eigen geschiedenis terug en geven ze tientallen andere soorten een kans om te overleven.
